Φωτογραφικό υλικό για τον ΕΔΕΣ και τους πρωταγωνιστές της οργάνωσης

Από αριστερά Κατιάνης, Μυριδάκης, Ζέρβας, Παπαδάκης, Πετιμεζάς.

Ναπολέων Ζέρβας, αρχηγός και ιδρυτής ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ.

Μιχάλης Μυριδάκης, υπασπιστής του Ζέρβα.

Κομηνός Πυρομάγλου, υπαρχηγός ΕΟΕΑ.

Σπύρος Κολονίκης - Καραμπίνας, Οπλαρχηγός με έδρα το Κλειδί Άρτας.

Ιωάννης Παπαδάκης, από τους πρώτους αντάρτες του Ζέρβα. Μέλος της προσωπικής φρουράς του αρχηγού.

Λοχαγός Γεώργιος Λυγεράκης, διοικητής υπαρχηγείου Κονίτσης - Ζαγορίου, μετέπειτα διοικητής του 8ου Ανεξάρτητου Τάγματος της 8ης Μεραρχίας του ΕΔΕΣ από 10-3-1943.

Επίλαρχος Γεώργιος Αγόρος, αρχηγός Τζουμέρκων και διοικητής του 3/40 Συντάγματος Ευζώνων από 27-12-1942.

Αντισυνταγματάρχης Απόστολος Κωνσταντινίδης, αρχηγός του Αρχηγείου Ηπείρου και διοικητής της VIII Μεραρχίας των ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ από 9-8-1943.

Αντώνης Πετάσης, διοικητής των Οικονομικών Υπηρεσιών του ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ.

Στυλιανός Χούτας, αρχηγός Βάλτου από 16-1-1943.

Λοχαγός Δημήτριος Γαλάνης, ιδρυτής και διοικητής του ανεξάρτητου IIου Τάγματος του Γενικού Αρχηγείου.

Κωνσταντίνος Παπαθανασίου, Αντισυνταγματάρχης Πεζικού, διοικητής της ΙΙΙης Μεραρχίας των ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ, από 13-6-1943.

Παντελής Κωτσάκης, από τους πρώτους αντάρτες του Ζέρβα και μέλος της φρουράς του.

Συνταγματάρχης Πυροβολικού, Δημήτριος Ολύμπιος, Επιτελάρχης του Γενικού Αρχηγείου του Ζέρβα, από 16-8-1943.

Αντισυνταγματάρχης Ιππικού, Πέτρος Νικολόπουλος, διοικητής ΙΙΙου Γραφείου Επιχειρήσεων.

Αντισυνταγματάρχης Πυροβολικού, Πλούταρχος Μεταξάς, μέλος της Κεντρικής Επιτροπής ΕΔΕΣ Αθηνών, Αρχηγός Πυροβολικού των ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ και διοικητής της Χ Μεραρχίας των ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ μετά την αντικατάσταση του Βασιλέιου Καμάρα.

Λοχαγός Γεώργιος Περίδης, αγωνιστής ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ.

Ηρακλής Πετιμεζάς ή "Νικήτας", σύνδεσμος του Ζέρβα με τον πατριωτικό και αγωνιστικό ΕΔΕΣ Αθηνών.

Γεώργιος Μπακατσέλος, δικηγόρος και μέλος της Επιτροπής Εθνικού Αγώνος του ΕΔΕΣ Μακεδονίας - Θράκης και του Αρχηγείου ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ με έδρα την Θεσσαλονίκη.

Λεωνίδας Ζέρβας, καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών και βασικός σύνδεσμος του Ζέρβα μετά την διάσπαση του ΕΔΕΣ Αθηνών. Εννοείται ανήκε στον πατριωτικό και αγωνιστικό ΕΔΕΣ Αθηνών.

Αλεξάνδρα Αθανασιάδου, το 4ο μέλος του ΕΔΕΣ, πριν ακόμη ξεκινήσει ο ένοπλος αγώνας.

Πηγή: http://eoeaedes.blogspot.gr/2014/10/blog-post.html

Απ΄τις αντιστασιακές οργανώσεις στον ΕΑΣΑΔ

 Όπως είχαμε δει εδώ, ο βασικότερος (αν όχι ο αποκλειστικός) λόγος της όποιας ενδυνάμωσης του ΕΑΣΑΔ στην Θεσσαλία, ήταν η βίαιη δράση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ εναντίον αντιφρονούντων Ελλήνων.
 Όπως αναλύσαμε στην προαναφερθείσα ανάρτηση, αυτό ώθησε πολλούς εξ'αυτών να ενταχθούν στον ΕΑΣΑΔ είτε ελλείψει άλλης επιλογής, είτε για να αυτοπροστατευτούν είτε ακόμη και για να εκδικηθούν.

 Ας δούμε κάποια σχετικά παραδείγματα. Υπενθυμίζουμε ότι τα στοιχεία τα πήραμε απ΄το έργο του Σταύρου Παπαγιάννη "ΕΑΣΑΔ - Τα Τάγματα Ασφαλείας της Θεσσαλίας".


 "Πολλούς εδεσίτες, το τελευταίο τρίμηνο του 1943 και στις αρχές του 1944, θεωρούμενους απ΄την εαμική αντίσταση ως αντιδραστικούς και δυνάμει προδότες, τους είχαν συλλάβει οι εαμικές οργανώσεις για να τους εκφοβίσουν, για να τους συμβουλεύσουν να καθίσουν ήσυχα, ενώ μερικούς τους κακοποίησαν κιόλας. Κάποιοι όμως απ΄τους διωκόμενους εδεσίτες της επαρχίας Τυρνάβου που διέφυγαν την σύλληψη κατέφυγαν στην Λάρισα και εντάχθηκαν στον ΕΑΣΑΔ. Ανάμεσα σ'αυτούς ήταν ο Δημήτριος Μαλλιάρας, δάσκαλος απ΄τον Αμπελώνα, και άλλοι συγχωριανοί του όπως ο Δημήτριος Ψαθάς, και μερικοί απ΄τα γύρω χωριά. Αυτούς τους αξιοποίησαν καταλλήλως οι Γερμανοί."
 (σελ.168)

 Το δεύτερο υπογραμμισμένο όνομα ο Δημήτριος Ψαθάς είναι αυτός που εκτελέστηκε απ΄τους Γερμανούς μαζί με τον Ελευθέριο Αλεξόπουλο, όπως είχαμε δει εδώ.

 Για τον άλλο τον Μαλλιάρα, ο συγγραφέας παραθέτει και κάποιες επώνυμες μαρτυρίες:

 "Για τον Δημήτρη Μαλλιάρα ο ίδιος αφηγητής κατέθεσε και τα εξής: ... ήταν δάσκαλος. Όταν τον πρωτόβλεπες, φαινόταν καλό παιδί. Πήγαν ελασίτες να τον συλλάβουν. Αλλά ίσως να ήταν και από αυτούς που εναντιώνονταν στην Εθνική Αντίσταση. Ναι, ήταν απ΄τους αντιδραστικούς. Ήταν στον ΕΔΕΣ. Και αντί να φύγει για να γλιτώσει, εντάχθηκε στον ΕΑΣΑΔ"
 (σελ.228-229)

 "Για τον Μαλλιάρα, τον δάσκαλο που πήγε με τον ΕΑΣΑΔ, οι κομμουνιστές τον είχαν για εδεσίτη. Ξέρω τι λέγεται. Εγώ πιστεύω ότι πήγε γιατί τον είχαν κυνηγήσει πολύ οι εαμικές οργανώσεις. Πήγε στον ΕΑΣΑΔ από ανάγκη. Σου λέει: 'προκειμένου να με καθαρίσουν'... Στον ΕΔΕΣ δεν μπορούσε να φτάσει. Πήγαιναν ο Κωστάκης ο Κουκούλης και ο Σακαντάκης ο Πρίαμος και τους έπιασαν στον δρόμο οι ελασίτες (...) Ο Κώστας ο Κουκούλης που ήταν έφεδρος αξιωματικός προσχώρησε στους αντάρτες του ΕΛΑΣ. Ο Πρίαμος Σακαντάκης δεν δέχτηκε και επειδή και επειδή του απαγόρευσαν να πάει στον Ζέρβα, τον υποχρέωσαν να γυρίσει στο σπίτι του. Αυτά μου τα διηγήθηκε ο ίδιος ο Πρίαμος. Παρ'ολ'αυτά, οι εαμίτες σκότωσαν την μάνα και την αδελφή του Κουκούλη, εφέδρου αξιωματικού του ελληνικού στρατού που υπηρετούσε ως αξιωματικός στον ΕΛΑΣ.
 Δεν συνάντησα ποτέ τον Μαλλιάρα, ούτε ήθελα να τον συναντήσω. Αλλά είμαι βέβαιος ότι ο άνθρωπος πήγε στον ΕΑΣΑΔ επειδή τον καταδίωκαν. Αυτό δεν το βγάζει κανείς απ΄το μυαλό μου. Είχαν πάει για τον ΕΔΕΣ πρωτύτερα άλλοι και στον δρόμο τους έπιασε ο ΕΛΑΣ. Μπορούσε να φύγει;"
 (σελ.239-240)


 Αναφέρεται επίσης η ενδιαφέρουσα περίπτωση της οικογένειας του Χρήστου Μακρή, εφημέριου του  χωριού Άγιος Γεώργιος.
 Γράφει γι'αυτόν:
 "Όλα τα μέλη της οικογένειάς του στην αρχή ήταν μέλη των εαμικών αντιστασιακών οργανώσεων. 
 Ο γιος του Νικόλαος πήγε στο αντάρτικο και είχε συλληφθεί απ΄τους Ιταλούς. Έμεινε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Λαμίας και μόλις τον άφησαν ελεύθερο, ξαναπήγε αντάρτης στον ΕΛΑΣ. Τον Χρήστο Μακρή (παπα-Μακρή) το 1943 τον συνέλλαβαν οι αντάρτες και τον κακοποίησαν, προφανώς γιατί εγκατέλειψε το ΕΑΜ και εμφανίστηκε ως εδεσίτης, ενώ παράλληλα ο ΕΛΑΣ δήμευσε την περιουσία του. Ο άλλος γιος του ο Γεώργιος κατατάχθηκε στον ΕΑΣΑΔ.
 Στις 24 Απριλίου 1944, γερμανική φάλαγγα στην οποία μετείχε και ο Γεώργιος Μακρής, περικύκλωσε το χωριό (...) Ο παπα-Μακρής και οι άλλοι του γιοι (σ.σ: είχε συνολικά 6) ένοπλοι υποδέχτηκαν τους Γερμανούς και τους διευκόλυναν στις έρευνες, τις συλλήψεις και τις λεηλασίες που ακολούθησαν.
 Τη νύχτα που προηγήθηκε, ή πριν τα χαράματα της ίδιας μέρας, αντάρτες του ΕΛΑΣ ίσως γιατί γνώριζαν τις προθέσεις του, συνέλαβαν την σύζυγό του και τις θυγατέρες του"
 (σελ.300-301)

 Σύμφωνα με μαρτυρίες συγχωριανών που κατατέθηκαν στο δικαστήριο μεταπολεμικά, οι τρεις απ΄τους έξι γιους του παπα-Μακρή εκτελέστηκαν απ΄τον ΕΛΑΣ. Ήταν οι Θεοχάρης, Γιώργος και Νίκος Μακρής. (σελ.311)
 Ο τελευταίος ήταν -όπως είδαμε και παραπάνω- πρώην ελασίτης. Δεν είναι σαφές το πώς και το πότε ακριβώς εντάχτηκε στον ΕΑΣΑΔ. Πιθανότατα η αλλαγή στρατοπέδου στην οποία προέβη θα σχετιζόταν με την ρήξη της οικογένειάς του με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.
 Ο συγγραφέας αναφέρει ότι σύμφωνα με μαρτυρία του καπετάνιου του ΕΛΑΣ Μίμη Μπουκουβάλα στον ίδιο, ο Νίκος Μακρής αφοπλίστηκε στο Κιλκίς (πιθανώς μετά την μάχη του Νοεμβρίου του 1944) και μεταφέρθηκε πεζός στην Λάρισα όπου και τον εκτελέσαν. (σελ.307)


 Πρώην εαμίτης ήταν και ο Κώστας Καραγεώργος.
 Αυτός ήταν αρχικά ενταγμένος στις εαμικές οργανώσεις και συγκεκριμένα στην Επιμελητεία του Αντάρτη (Ε.Τ.Α) της οποίας ήταν ο υπεύθυνος στην περιοχή. Τσακώθηκε με τον συνεργάτη του στην διοίκηση της ΕΤΑ και συνελήφθη απ΄τους ελασίτες. Τον άφησαν ελεύθερο, και έφυγε με την οικογένειά του στην Λάρισα όπου και εντάχτηκε στον ΕΑΣΑΔ.
 (σελ.330-1)
 Όπως είχαμε δει εδώ, ο πρώην εαμίτης Κ.Καραγεώργος στην πορεία ανεδείχθη σε στρατιωτικό διοικητή του ΕΑΣΑΔ στην Λάρισα!!

Ιστορικά στοιχεία για στελέχη της ΠΕΑΝ - μέρος β'

 συνέχεια από εδώ

Αντώνης Μυτιληναίος: Ηγετικό μέλος του Ουλαμού Καταστροφών της ΠΕΑΝ. Είχε καθοριστική συμμετοχή στα σαμποτάζ σε γερμανική αποθήκη, στα γραφεία της ΟΕΔΕ και στην ΕΣΠΟ. Συνελήφθη και αυτός απ΄τους Γερμανούς στις 11/11/1942, φυλακίστηκε στα κρατητήρια της Γκεστάπο Πειραιά, ανακρίθηκε και βασανίστηκε. Όχι μόνο δεν μίλησε αλλά κατάφερε και δραπέτευσε κιόλας. Κρυβόταν σε φιλικά σπίτια και επιχείρησε να διαφύγει στην Μέση Ανατολή μέσω Ευβοίας. Στην Κάρυστο συνελήφθη από Ιταλούς τον Απρίλιο του 1943 αλλά και πάλι κατάφερε να δραπετεύσει πριν εγκλειστεί στις φυλακές Αβέρωφ. Ένα μήνα μετά κατάφερε με την βοήθεια της οργάνωσης Όμηρος να μεταβεί με καϊκι στην Μέση Ανατολή. Εκεί εντάχθηκε στην 3η Ορεινή Ταξιαρχία. Πολέμησε στο Ρίμινι και στα δεκεμβριανά. Κατά την Κατοχή έχασε τους δύο γονείς του και δύο απ΄τα τέσσερα αδέλφια του απ΄την πείνα.

Ιουλία Μπίμπα: Μέλος του Ουλαμού Καταστροφών της ΠΕΑΝ, με μεγάλη συμμετοχή στα σαμποτάζ. Βοήθησε στην κατασκευή των βομβών με τα οποία ανατινάχτηκαν μία αποθήκη των Γερμανών, τα γραφεία της ΟΕΔΕ και αργότερα της ΕΣΠΟ. Στο τελευταίο σαμποτάζ είχε ενεργό ρόλο, καθώς ήταν αυτή που μετέφερε την βόμβα απ΄το Κουκάκι στην Κάνιγγος, μαζί με τον Μυτιληναίο. Καθόταν σε ένα παγκάκι επί τρεις ώρες έχοντας δίπλα της την τσάντα με την βόμβα, παριστάνοντας ότι περίμενε το λεωφορείο. Όταν της δόθηκε το σύνθημα μετέφερε την βόμβα στην είσοδο της ΕΣΠΟ όπου και την παρέδωσε στους Μυτιληναίο και Γαλάτη. Ήταν ανάμεσα στα μέλη της ΠΕΑΝ που συνέλαβαν οι Γερμανοί στις 11/11/1942, κατόπιν προδοσίας. Βασανίστηκε, χωρίς όμως να καταδώσει κανέναν. Στις 31/12/1942 καταδικάστηκε σε θάνατο απ'το γερμανικό στρατοδικείο.
  Μεταφέρθηκε στην Γερμανία (ή στην Βουλγαρία σύμφωνα με άλλη εκδοχή) όπου και εκτελέστηκε δι'αποκεφαλισμού, άγνωστο που και πότε.

Νίκος Μούρτος: Ομαδάρχης της οργάνωσης και παράλληλα μέλος του Ουλαμού Καταστροφών. Συμμετείχε στην ανατίναξη της ΟΕΔΕ και της ΕΣΠΟ. Ήταν από αυτούς που γλίτωσαν την σύλληψη. Συνεργαζόταν και με την οργάνωση πληροφοριών Μίδας 614 του Γιάννη Τσιγάντε αλλά και με τον διευθυντή της Αστυνομίας Πόλεων Άγγελο Έβερτ. Ο τελευταίος του είχε εμπιστευτεί σφραγίδες ώστε να εκδίδει πλαστές ταυτότητες σε όσους κυνηγούσαν οι κατακτητές. Στα τέλη του 1943 συνελήφθη απ΄τους Γερμανούς αλλά αποφυλακίστηκε καθώς δεν προέκυψε τίποτα σε βάρος του. Τον Μάρτιο του ΄44 διέφυγε στην Μέση Ανατολή όπου και εντάχτηκε στην 3η Ορεινή Ταξιαρχία.

Νίκος Λάζαρης: Απ΄τα πρώτα μέλη της ΠΕΑΝ και του Ουλαμού Καταστροφών της οργάνωσης, και ομαδάρχης της οργάνωσης.4 Συμμετείχε ενεργά στην ανατίναξη της ΕΣΠΟ. Μετά τις συλλήψεις των υπολοίπων κατάφερε να διαφύγει στο βουνό. Εντάχθηκε σε αντάρτικο τμήμα του ΕΔΕΣ στην Ρούμελη (πιθανότατα σε αυτό της Τριχωνίδας, χωρίς όμως να είναι σίγουρο). Μετά από σύγκρουση με τον ΕΛΑΣ, επέστρεψε στην Αθήνα βοηθώντας έναν τραυματισμένο συναγωνιστή του. Επαναδραστηριοποιήθηκε στην ΠΕΑΝ. Αργότερα ξανανέβηκε στο βουνό, αυτήν την φορά στο κυρίως αντάρτικο του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο, όπου του απονεμήθηκε και ο βαθμός του ανθυπολοχαγού. Με την Απελευθέρωση πήρε άδεια και κατέβηκε στην Αθήνα. Στα δεκεμβριανά όμως έκανε το λάθος να μην οχυρωθεί με τους υπόλοιπους πεανίτες στο ξενοδοχείο Κεντρικόν. Έμεινε σπίτι του, όπου τον συνέλαβαν οι κομμουνιστές. Το πτώμα του δεν βρέθηκε ποτέ.


Θεόδωρος Μπαγλανέας: Σχετιζόταν πολιτικά με τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, όπως και πολλοί ακόμη πεανίτες. Διετέλεσε διευθυντής του "Κέντρου Αθηνών" της ΠΕΑΝ. Μετά την σύλληψη του Περρίκου και άλλων στελεχών, συμμετείχε στην Προσωρινή Διοίκηση που ανέλαβε να αναδιοργανώσει την ΠΕΑΝ, και μετά στην Διοικούσα Επιτροπή υπό τον νέο αρχηγό Αλεξιάδη. Συνελήφθη τον Απρίλιο του 1943 στο Αλιβέρι καθώς συνόδευε τον συνταγματάρχη Θρασύβουλο Τσακαλώτο (μετέπειτα διοικητή της 3ης Ορεινής Ταξιαρχίας) που προσπαθούσε να διαφύγει στην Μέση Ανατολή. Κατάφερε να δραπετεύσει και συνέχισε την δράση του στην ΠΕΑΝ.
 Τον Φεβρουάριο του 1944 αναγκάστηκε να διαφύγει στο βουνό και στο αντάρτικο του ΕΔΕΣ, διότι οι κομμουνιστές τον είχαν εκθέσει κατονομάζοντάς τον δημοσίως ως μέλος της ΠΕΑΝ και "συνεργάτη της Ασφάλειας"...

 Εκτός απ΄τους Λάζαρη και Μπαγλανέα υπήρχαν και άλλοι πεανίτες που έφυγαν απ΄την Αθήνα και εντάχθηκαν στο αντάρτικο του ΕΔΕΣ.
 Κάποιοι εξ'αυτών στελέχωσαν τον Ιερό Λόχο του Εθνικού Συνδέσμου Ανωτάτων Σχολών (ΕΣΑΣ) που ανέβηκε στο βουνό και εντάχθηκε στο 3/40 σύνταγμα του ΕΔΕΣ.
 Ενδεικτικά αναφέρουμε τους παρακάτω:

Γεώργιος-Αλέξανδρος Μαγκάκης: ο γνωστός μετέπειτα υπουργός του ΠΑΣΟΚ.
Στάθης Τουρνάκης: μετέπειτα ιστοριογράφος της οργάνωσης
Τάκης Καπράλος: σκοτώθηκε σε μάχη με Γερμανούς στον Αρχάγγελο Πρέβεζας
Τάσος Σινόπουλος: σκοτώθηκε σε μάχη με ελασίτες στο Φρούριο του Αγίου Γεωργίου Πρέβεζας
Γεώργιος Μπουκουβάλας
Μιχάλης Δεσύλλας
Γεώργιος Σερέτης
Σπύρος Ιακωβίδης

 Στην ΠΕΑΝ ήταν επίσης ενταγμένα τα δύο παιδιά της γνωστής αντιστασιακής Λέλας Καραγιάννη όπως και τα δύο παιδιά του συνταγματάρχη Παναγιώτη Σπηλιωτόπουλου (διοικητής της Χωροφυλακής, μετά αρχηγός της αντιστασιακής ΡΑΝ και τέλος στρατιωτικός διοικητής Αθηνών κατά την Απελευθέρωση κατόπιν απόφασης της κυβέρνησης Παπανδρέου). Ειδικά ο γιος του Επαμεινώνδας Σπηλιωτόπουλος ήταν ομαδάρχης της ΠΕΑΝ και πολύ δραστήριο μέλος.


 Είναι αυτονόητο ότι υπήρχαν πολλά ακόμα μέλη και στελέχη της ΠΕΑΝ που χρήζουν αναφοράς, αλλά είναι αδύνατο να αναφερθούν όλοι γιατί θα πλατειάσουμε υπερβολικά.



 Πηγές: "ΠΕΑΝ (1941-1945)" του Ευάνθη Χατζηβασιλείου
             "ΠΕΑΝ - Οι βομβιστές της ελευθερίας" του Στάθη Τουρνάκη

Η μάχη της Μενίνας

Η μάχη της Μενίνας έλαβε χώρα την 17η-18η Αυγούστου 1944, κατόπιν διαταγής του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής. Οι δυνάμεις της Χ Μεραρχίας του ΕΔΕΣ, με διοικητή τον Συνταγματάρχη Βασίλειο Καμάρα έφεραν εις πέρας και με απόλυτη επιτυχία μια δύσκολη αποστολή, που τους ανέθεσε ο Ναπολέων Ζέρβας. Η Μενίνα αποτελούσε αξιόλογο κόμβο συγκοινωνιών, όχι μόνο για τους αντάρτες αλλά και για τους κατακτητές. Οι Γερμανοί έχοντας τον έλεγχο της περιοχής, μπορούσαν να εφοδιάζουν φυλάκια τους στην Ηγουμενίτσα, στους Φιλιάτες και στη νήσο Κέρκυρα από τα Ιωάννινα και την Πρέβεζα. Από την άλλη οι Τσάμηδες, που συνεργάζονταν ανοιχτά με τις κατοχικές δυνάμεις, με φανατισμό ενίσχυαν τους Γερμανούς, στην προσπάθειά τους να μη χάσουν το τελευταίο -γι΄αυτούς- προπύργιο της "Τσαμουριάς" [1].
 Πριν περάσουμε στα της μάχης, καλό θα είναι να αναφέρουμε τη σπουδαιότητα της εν λόγω επιχείρησης. Ο λόγος της επιχείρησης είχε να κάνει αφενός με το να υπολογισθεί η γερμανική δύναμη στην περιοχή και αφετέρου να διαπιστωθεί το αξιόμαχο των δυνάμεων του ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ. Η Μενίνα αποτέλεσε την μοναδική μάχη κατά την κατοχή εναντίον ισχυρώς οργανωμένης τοποθεσίας του εχθρού, νικηφόρα μάχη εκ παρατάξεως απέναντι στις ορδές της Βέρμαχτ.

Ο Θέμης Μαρίνος σε άρθρο του στην εφημερίδα "Εστία" την άνοιξη του 2004, έγραψε: "... Μάχες εκ τον συστάδην με τον εισβολέα σαν τις επικές του ΕΔΕΣ, στον Αχελώο, το Μακρυνόρος, τη Μενίνα κ.λπ., που να εορτάζονται σαν εθνικές επέτειοι κάθε χρόνο δεν έχει να επιδείξει ο ΕΛΑΣ. Απλώς δεν υπάρχουν...". Επιπλέον, Ο Κρίς Γουντχάουζ σε έκθεση που υπέβαλε προς την SOE Καίρου το 1945 έκανε λόγο: "... Στην περιοχή 4 (δηλαδή στην Ήπειρο), ο Ζέρβας διεξήγαγε κυρίως τρείς σημαντικές επιχειρήσεις, από τις οποίες η μιά ξεχωρίζει ως το μεγαλύτερο ίσως πολεμικό επίτευγμα που είχε παρουσιάσει ανταρτική δύναμη στην Ελλάδα. Η πρώτη ήταν η επίθεση Αυγούστου, ήταν η προσβολή και εξόντωση της Γερμανικής φρουράς της Μενίνας, περάσματος που εξησφάλισε τον έλεγχο της οδού Ηγουμενίτσας-Ιωαννίνων,..." [2].
 Οι άλλες δύο επιχειρήσεις που αναφέρει ο Γουντχάουζ, ήταν η κατά μέτωπο επίθεση κατά ισχυρών δυνάμεων στην Πρέβεζα, στις αρχές Ιουλίου, στην οποία συμμετείχε ενεργά και ο ίδιος ο Ζέρβας και η άλλη -πιο σημαντική απ' όλες κατά τον ίδιο- ήταν το κλείσιμο επί 16 ημέρες της οδικής αρτηρίας Άρτας-Ιωαννίνων τον Σεπτέμβρη του 1944, που προξένησε μεγάλα προβλήματα στους Γερμανούς. Παρόλα αυτά, την περίοδο της άνοιξης και του θέρους του 1944 υπάρχουν κάποιες αναφορές γερμανικών εκθέσεων που αναφέρουν τον Ζέρβα σαν ουδέτερο έναντι του στρατού κατοχής και τη στάση του ΕΔΕΣ ως "νομιμόφρονα". Οι επικές μάχες της Παραμυθιάς, της Πάργας, της Πρέβεζας και της Μενίνας αναιρούν βέβαια τα τεχνάσματα των Γερμανών. Ο Σόλωνας Γρηγοριάδης μάλιστα έγραψε πως τα έγγραφα αυτά συντάσσονταν σκόπιμα από τους Γερμανούς και σκόπιμα αφήνονταν να διαρρεύσουν στον ΕΛΑΣ, ώστε ο εμφύλιος να συνεχίζεται προς όφελός τους [3]. Μην ξεχνάμε ότι την ίδια περίοδο οι Γερμανοί είχαν ορίσει τον λοχαγό Αστέριο Μιχαλάκη, ευκαιριακό μεσολαβητή τους προς την πλευρά του Ζέρβα και είχαν ξεκινήσει με δική τους πρωτοβουλία επαφές με στόχο να πείσουν τον Ζέρβα και τη Συμμαχική αποστολή να σταματήσουν τις επιθετικές ενέργειες. Αναλυτικά τα όσα αναφέρει ο Μιχαλάκης στην έκθεσή του τα έχουμε δει εδώ. 

     Στα της επιχείρησης τώρα, από τις αρχές Αυγούστου ο Τόμ Μπάρνες ζητούσε από τον Ζέρβα την ανάληψη καθολικών επιχειρήσεων, όμοιων με αυτών του Ιουνίου-Ιουλίου. Ο Αρχηγός του ΕΔΕΣ ήταν εν μέρει διστακτικός εξαιτίας του ζητήματος του επισιτισμού, όπως φαίνεται και από το ημερολόγιό του (σημειώσεις 4-5 Αυγούστου 1944). Στις 13 Αυγούστου ο στρατηγός γράφει: "Ο Τόμ, σύμφωνα με αναφορά του μεράρχου, ζητεί όπως γίνη σαμποτάζ κατά της Μενίνας, υπό της 10ης Μεραρχίας. Οι επιτελάρχης και Κομνηνός προτείνουν να του γράψω παρελκυστικώς. Απήντησα τηλεγραφικώς ότι, εφόσον διαρκεί η θαλάσσια επιχείρησις, δεν κρίνω σκόπιμον να ενεργήσωμεν και μέχρις ότου επιτύχωμεν συγκέντρωσιν, μεταφοράν και διανομήν των ειδών..." [4]. Και συνεχίζει την επομένη 14 Αυγούστου: "Την 20ήν ώραν χθές ο Χάρρυ μου έφερεν ένα υβριστικό τηλεγράφημα του Τόμ, εις το οποίον ούτος αποκαλεί δειλούς τους άνδρας του Ζέρβα, εκφράζει την αηδίαν του, και ζητεί τελεσιγραφικώς επίθεσιν κατά της Μενίνας και ενέργειαν υπό του Ζώτου, λέγων ότι εν εναντία περιπτώσει θα κάμη αναφοράν εις το Κάιρον. Του απήντησα όπως έπρεπε και συγχρόνως διέταξα να γίνη ενέργεια κατά της Μενίνας και υπό του Ζώτου..." [5]. 

Πράγματι, ο Ζέρβας άμεσα εξέδωσε την υπ' αριθμόν 12341/ 14-8-44, κρυπτογραφική διαταγή του Γενικού Αρχηγείου, στην αρχή της οποίας αναφέρονταν ρητά: "Κατόπιν εντολής Αρχηγού προπαρασκευάσατε προσβολήν Μενίνης το ταχύτερον ΣΤΟΠ. Συννενοηθήτε με Άγγλον Σύνδεσμον ΣΤΟΠ. Ανακαλέσατε εντός της σήμερον 3/40 εις Παραμυθιάν ΣΤΟΠ. Τούτο βοηθήση επιχείρησιν ΣΤΟΠ. Αναφέρατε ημέραν εκτελέσεως ΣΤΟΠ....". Επιπλέον ο Ζέρβας μετά το υβριστικό τηλεγράφημα του Μπάρνς, σε σύσκεψη του με τους αξιωματικούς του, τους ξεκαθάρισε ότι πρέπει μέχρι τέλους να δείξουν "σταθεράν πειθαρχίαν και συνοχήν". Βέβαια αυτό δεν φαίνεται να το ενστερνίστηκαν όλοι, καθώς ο Ζώτος στα τέλη Αυγούστου αρνήθηκε να εκτελέσει διαταγή του Ζέρβα να χτυπήσει τους Γερμανούς, φοβούμενος τα αντίποινα των τελευταίων στο χωριό του [6].

  

 Στις 17 Αυγούστου ο Ναπολέων Ζέρβας εκδίδει "Δελτίον Στρατιωτικής Καταστάσεως 17-8-44", με αριθμό πρωτοκόλλου 12.601, στο οποίο αναφέρει: 1) Σήμερον και περί ώραν 5.30 ήρξατο επίθεσις κατά ΜΕΝΙΝΑΣ και περιοχής της. - Μενίνα και περιοχή της οχυρωμένη με έργα εκστρατείας εις σημεία στηρίγματος, με σημαντικόν αριθμόν πολυβόλων και αυτομάτων. - Εις ταύτην έλαβον μέρος τμήματα της Χ Μεραρχίας (2 Τάγματα του 16ου Συντ/τος, 1 Τάγμα του 23ου Συντ/τος) και τμήματα του Γεν. Αρχηγείου (3/40 Συν/μα). Η μάχη διήρκεσεν καθ΄όλην την ημέραν μέχρι νυκτός. Καθ΄όλην την ημέραν ο αγών διεξήχθη σκληρός, των διαφόρων σημείων στηριγμάτων καταλαμβανομένων και ανακαταλαμβανομένων. Οι Γερμανοί ημύνθησαν απεγνωσμένως. Τέλος τα διάφορα σημεία κατελήφθησαν κατόπιν αγώνος εκ του συστάδην. Τας εσπερινάς ώρας ο εχθρός περιωρίσθη μόνον εις έν σημείον αποτελλούμενον από συγκρότημα οικιών. Κατά τον αγώνα της ημέρας ταύτης περιήλθον εις χείρας των τμημάτων μας 2 αυτοκίνητα αναγνωρίσεως, 1 φορτηγόν και 12 ίπποι έλξεως. - Απώλειαι του εχθρού 27 αιχμάλωτοι. Νεκροί και τραυματίαι δεν εξηκριβώθησαν. Απώλειαι ημετέρων: 25 νεκροί και τραυματίαι Αξ/κοί και οπλίται. 2) Μονάδες της VIII Μεραρχίας καλύπτουσι τα διεξάγοντα τον αγώνα τμήματα [7]. 

Την επομένη εξεδίδεται νέο δελτίο από τον αρχηγό του ΕΔΕΣ, στο οποίο αναφέρεται η επιτυχή έκβαση της μάχης που προκάλεσε βαρύτατες απώλειες στους Γερμανούς: 1) Σήμερον και ώραν 10.00 ενηργήθη νέα επίθεσις των τμημάτων μας προς κατάληψιν του υπολειφθέντος σημείου στηρίγματος (συγκρότημα οικιών) ΜΕΝΙΝΑΣ. - Η μάχη συνεχίσθη με σφοδρότητα μέχρι της 14.30 ώρας των Γερμανών αμυνομένων μετά πείσματος εντός των οικιών. - Την 14.30 ώραν συνεπληρώθη η κατάληψις ΜΕΝΙΝΑΣ και περιοχής αυτής. - Συνολικαί απώλειαι Γερμανών κατά την πρώτην και δευτέραν ημέραν της επιθέσεως, γνωσθείσαι μέχρι της στιγμής: - 80 νεκροί και τραυματίαι. - 45 αιχμάλωτοι. -Περιήλθεν εις χείρας μας αρκετόν πολεμικόν υλικόν πλήν των αυτοκινήτων και ίππων. Ακριβή αριθμόν αιχμαλώτων και απωλειών του εχθρού ανακοινώσωμεν μεταγενεστέρως. Απώλειαι ημετέρων: Γνωστείσαι μέχρι της στιγμής. 2 Αξ/κοί νεκροί και 5 τραυματίαι. - 2 αντάρται νεκροί και 28 τραυματίαι. 2) Σήμερον Γερμανική φάλαγξ αυτοκινήτων εξ ων δύο τεθωρακισμένα προερχόμενα από Ηγουμενίτσης προς Ιωάννινα προσεβλήθη υπό τμημάτων της Χ Μεραρχίας εις το ύψος του χωρίου ΒΡΑΤΙΛΙΑ 3 χιλ. Δυτ. ΜΕΝΙΝΑΣ και καθηλώθη. Απώλειαι της φάλαγγος ταύτης 6 αυτοκίνητα καταστράφησαν, 10 Γερμανοί εφονεύθησαν και ετραυματίσθησαν και συνελήφθησαν αιχμάλωτοι έτεροι 8. 3) Από μεταμεσημβρίνας ώρας της σήμερον Γερμανικόν Πυροβολικόν έβαλλεν θέσεις μας ΜΕΝΙΝΑ από κατευθύνσεως ΦΙΛΙΑΤΩΝ [8]. 

Οι απώλειες που προξένησαν οι αντάρτες του Ζέρβα στους Γερμανούς, αποτελούν ένα ακόμη στοιχείο της σπουδαιότητας της επιχείρησης. Οπωσδήποτε η συμπεριφορά του Ζέρβα προς τους Γερμανούς μετά από τέτοιες επιχειρήσεις, δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί "νομιμόφρονα" ή "ουδέτερη". Μετά από αυτή τη μεγάλη νίκη του εδεσίτικου αντάρικου, οι Γερμανοί ανέλαβαν έντονες εκκαθαριστικές επιθέσεις ώστε να ανακαταλάβουν την περιοχή. Παράλληλα, όπως προκύπτει από το ημερολόγιο του Ζέρβα, η στάση ανταρτών του ΕΛΑΣ δεν ήταν η πρέπουσα κατά την διάρκεια των μαχών αυτών: "19 Αυγούστου, [...] Ελήφθη εξάλλου τηλεγράφημα του Κωνσταντινίδη, αναφέροντος ότι εις το ενεργηθέν παρ' αυτού σαμποτάζ κατεστράφησαν 13 αυτοκίνητα και ότι εφονεύθησαν υπέρ τους 40 Γερμανοί και ετραυματίσθησαν 60 περίπου. Ο Κωνσταντινίδης έχει 6 τραυματίας, πιθανώς όμως και άλλας απωλείας, διότι ένα τμήμα του διέφυγε προς Μιτσικέλι. Ο ίδιος αναφέρει ότι, ενώ εμάχετο κατά των Γερμανών, οι εαμίτες, επωφεληθέντες, επετέθησαν κατά μικράς δυνάμεώς του, εις Ανθοχώρι. Οι έφεδροι ΕΔΕΣ ενισχυθέντες αντεπετέθησαν και καταδίωξαν τους εαμίτες. Αγνοείται η τύχη 4 ανταρτών μας. Κάνω επ' αυτού διαμαρτυρίαν κατά του ΕΑΜ" [9]. 

Οι επιχειρήσεις των Γερμανών όχι μόνο δεν κατάφεραν το σκοπό τους αλλά προξένησαν πάλι, πολλές απώλειες. Ο Στρατηγός Ζέρβας αναφέρει ότι την 28η Αυγούστου, οι Γερμανοί "υπέστησαν πανωλεθρίαν" σε μάχη 7,5 ωρών και άφησαν επί τόπου 15 νεκρούς [10]. Η επιχειρήσεις των τελευταίων ημερών προξένησαν άριστες εντυπώσεις στο Κάιρο και συνεχίστηκαν με τη διεξαγωγή συνεχόμενων σαμποτάζ, διαταγμένων από το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής [11].

   Μετά τη μάχη της Μενίνας, συντάχθηκε αναλυτική έκθεση "επί της διεξαχθείσης επιχειρήσεως δια την κατάληψιν της Μενίνας" από τον Αντισυνταγματάρχη Γεώργιο Αγόρο, στο τέλος της οποίας αναφέρει:"Αποτελέσματα της μάχης: Περιήλθον εις χείρας μας αιχμάλωτοι (101), εξακριβωθέντες νεκροί 75-80 άπαντες Γερμανοί. Συνελήφθησαν ομοίως 9 Τούρκοι. Υλικόν: Περιήλθον εις χείρας μας εν πυροβόλον ορειβατικόν των 75 χιλ. με 250 βλήματα εις καλήν κατάστασιν 5 αυτοκίνητα (3 φορτηγά, 2 επιβατικά). Ίπποι Γερμανικοί άνω των 150, εκ των οποίων οι 50 και μόνον εις τα οργανικά τμήματα τα δε υπόλοιπα εις τους κατοίκους της περιοχής. Περί τα δέκα εισέτι αυτοκίνητα υπήρχον μη επιτευχθείσης της μετακινήσεως των διότι ή ήσαν κατεστραμμένα ή αφηρέθησαν τα ελαστικά των υπό των κατοίκων της περιοχής. Απώλειαι ημετέρων: 3/40 Σύνταγμα Νεκροί 3 Αξ/κοί, 14 Υπαξ/κοί και αντάρται. Τραυματίαι 6 Αξ/κοί, 19 Υπαξ/κοί και αντάρται. Σύνολον εκτός μάχης (42)" [12]. 

 Τελειώνοντας, θεωρώ χρέος μου να αναφέρω τα ονόματα των 25 συνολικά νεκρών ηρώων της θρυλικής μάχης της Μενίνας: 

1) Ταγματάρχης Ντέϊβιντ Ουάλλας, 2) Ανθ/γός Πέτρος Λαλαγιάννης, 3) Ανθ/γός Αχιλλεύς Μπίστης, 4) Ανθ/γός Λάζαρος Τρίμπος, 5) Ανθ/στής Θεόδωρος Γαλάνης, 6) Επιλοχίας Ελευθέριος Γκορτζής, 7) Επιλοχίας Γεώργιος Μετσοβίτης, 9) Ενωματάρχης Βασίλειος Τσέτσος, 10) Οπλαρχηγός Κωνσταντίνος Κωλέτσας, 11) Δεκανεύς Δημήτριος Κοκοράβας. Αντάρτες: Νικόλαος Αμπελογιάννης, Κωνσταντίνος Βασιλείου, Σωτήριος Ζορμπάς, Μιχαήλ Ιωάννου, Γεώργιος Κοψίδης, Βασίλειος Κουλούρης, Δημήτριος Κωλέτσας, Νικόλαος Μέξης, Σπυρίδων Σοαπρίκης, Θεόδωρος Τοινέλος, Νικόλαος Τσουκνιάς, Γεώργιος Φύσσας, Νικόλαος Χαρίτος, Ιωάννης Χρήστου [13].


Πηγή:  http://ellhnikaxronika.blogspot.gr/2014/04/blog-post_29.html

1944 – Η Ελευθέρα Ορεινή Ελλάς του ΕΔΕΣ

του Βαγγέλη Τζούκα

 Το 1944 υπήρξε ένα από τα κρισιμότερα έτη της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας. Η κατάσταση στο εσωτερικό της χώρας ήταν τεταμένη και αντικατόπτριζε μείζονος εμβέλειας διαιρέσεις γύρω από το ζήτημα της μεταπολεμικής εξουσίας, καθώς η τροπή του Παγκοσμίου Πολέμου οδηγούσε στην ήττα του Άξονα και στην αναμενόμενη αποχώρηση των κατοχικών στρατευμάτων. Στο πεδίο της κρατικής εξουσίας οι διαιρέσεις αυτές εμφανίζονταν με σαφήνεια, καθώς η κυβέρνηση του Ιωάννη Ράλλη ήλεγχε μέρος της ελληνικής επικράτειας ενώ το ΕΑΜ προχωρούσε στη συγκρότηση της ΠΕΕΑ (της «κυβέρνησης του βουνού») στις ορεινές περιοχές που κυριαρχούσε ο ΕΛΑΣ.

 Την ίδια στιγμή η κυβέρνηση του Καΐρου αναγνωριζόταν από τις συμμαχικές δυνάμεις ως νόμιμη, δεν ασκούσε όμως πραγματική εξουσία στην κατεχόμενη χώρα. Στην παραπάνω εικόνα πρέπει κάποιος να προσθέσει και τις περιοχές της Ηπείρου στις οποίες ασκούσε την εξουσία του ο ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα και είχαν λάβει την ονομασία ΕΟΕ (Ελευθέρα Ορεινή Ελλάς). Στο σημείωμα αυτό θα εξεταστεί συνοπτικά η κατάσταση που επικρατούσε στον χώρο αυτόν το 1944.

 Ο αντάρτικος αγώνας στην Ήπειρο είχε λάβει μαζικό χαρακτήρα ήδη από το 1943 με τη στράτευση σε δύο ανταγωνιστικές πολιτικά παρατάξεις, του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ.1 Η παρουσία ισχυρής κατοχικής δύναμης αναδείκνυε τη σημασία που απέδιδε η γερμανική ηγεσία στην περιοχή, που θεωρούνταν, μεταξύ άλλων, τομέας ενδεχόμενης συμμαχικής απόβασης. Σταδιακά οι σχέσεις ανάμεσα στις αντιστασιακές οργανώσεις επιδεινώθηκαν και η ανοιχτή εμφύλια σύγκρουση που ξέσπασε τον Οκτώβριο του 1943 μετέβαλε οριστικά την κατάσταση, την οποία επιδείνωναν και οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των γερμανικών στρατευμάτων.

Ανακωχή

Μετά από συνεχείς ανατροπές στο πεδίο της στρατιωτικής επικράτησης συμφωνήθηκε ανακωχή και οι αντιστασιακές οργανώσεις οδηγήθηκαν στη διάσκεψη Μυροφύλλου-Πλάκας (Φεβρουάριος 1944). Η τελική συμφωνία συνιστούσε μια απόπειρα συμβιβασμού υπό την υψηλή εποπτεία των Βρετανών. Οι ευεργετικές της συνέπειες δεν ήταν αμελητέες, σε κάθε περίπτωση όμως οι σχέσεις μεταξύ ΕΑΜ και ΕΔΕΣ είχαν διαρραγεί απόλυτα. Πλέον τα «μέτωπα» ήταν ευδιάκριτα: φρουρές κατά μήκος του Αράχθου χώριζαν τους δύο αντίπαλους στρατούς, ενώ η κατασταλτική πολιτική που είχε υιοθετηθεί και από τις δύο πλευρές προξενούσε αύξηση της πόλωσης. Μεγαλύτερες δυσκολίες αντιμετώπιζε η οργάνωση του Ζέρβα, καθώς περιοριζόταν γεωγραφικά σε ένα τμήμα της Δυτικής Ηπείρου (περιοχές Λάκκας Σουλίου και Ξηροβουνίου), μακριά από τον κύριο κορμό της Πίνδου (τον κατεξοχήν στρατηγικό, δηλαδή, χώρο του αντάρτικου).

 Μετά λοιπόν τη συμφωνία της Πλάκας είχε καταστεί σαφές και στους δύο αντιπάλους ότι δεν υπήρχαν περιθώρια για μια ευρεία πολιτική προσέγγιση.2 Η ανακωχή που υπογράφηκε δεν άφηνε περιθώρια αισιοδοξίας στο πεδίο αυτό. Στο πλαίσιο αυτό η πρόσκληση που απηύθυνε το ΕΑΜ στον Ζέρβα για συμμετοχή του τελευταίου στην κυοφορούμενη «κυβέρνηση του βουνού», την ΠΕΕΑ, απορρίφθηκε ασυζητητί. Η απάντηση του Ζέρβα ήταν άμεση και πολυεπίπεδη. Σε πολιτικό επίπεδο έγινε απόπειρα επίτευξης ουσιωδέστερης επικοινωνίας με την κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής αλλά και με τους ηγέτες των προπολεμικών κομματικών σχηματισμών. Στο στρατιωτικό πεδίο η συγκυρία ήταν ευνοϊκή για ανακατατάξεις και αλλαγές στη δομή της οργάνωσης. Η παγίωση του ΕΔΕΣ στις περιφέρειες της Λάκκας Σουλίου και του Ξηροβουνίου έθετε το ζήτημα της ανασυγκρότησης των αντάρτικων μονάδων και του μετασχηματισμού τους σε μεραρχίες, κατά τα πρότυπα του προπολεμικού ελληνικού στρατού. Η διαδικασία της αποκαλούμενης «στρατιωτικοποίησης» ξεκίνησε τον Μάρτιο του 1944 με τη διάλυση των προγενέστερων σχηματισμών (αρχηγεία, υπαρχηγεία κ.λπ.) και τον σχηματισμό τεσσάρων μεγάλων σωμάτων. Επρόκειτο για τις VIII, ΙΙΙ, Χ και ΙΧ Μεραρχίες των ΕΟΕΑ (Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών), μονάδων βέβαια με μειωμένη στελέχωση σε σχέση με τα τυπικώς προβλεφθέντα.3 Εξαίρεση στη «στρατιωτικοποίηση» αποτελούσαν ορισμένες μονάδες που βρίσκονταν υπό τον ουσιαστικό έλεγχο οπλαρχηγών και δεν μπορούσαν εύκολα να υπαχθούν στο καθεστώς αυτό.

«Εθνικά συμβούλια»

Η Ελευθέρα Ορεινή Ελλάς του ΕΔΕΣ αποτελούνταν λοιπόν κυρίως από τις περιοχές της Λάκκας Σουλίου και του Ξηροβουνίου, φτωχών και άγονων γεωγραφικών ενοτήτων. Η γειτνίαση των δύο αυτών περιφερειών με τα Ιωάννινα ενίσχυε τις αντιλήψεις των ΕΑΜικών στελεχών για ενδεχόμενη «συνεργασία» με τον «εθνικόφρονα» πληθυσμό της πόλης αλλά και με τις αρχές Κατοχής. Στους χώρους πάντως που κυριαρχούσε ο ΕΔΕΣ έγινε μια αξιόλογη απόπειρα θεσμικής οργάνωσης. Η περιφέρεια συγκρότησε ένα «κρατίδιο» με ιδιότυπη δομή. Συγκλήθηκαν δύο μεγάλες πολιτικο-στρατιωτικές συγκεντρώσεις που ονομάστηκαν «Εθνικά Συμβούλια», εκδίδονταν εφημερίδες, λειτουργούσαν νοσοκομεία, ταχυδρομείο, σχολεία κ.λπ.4 Οι διαδικασίες αυτές ευνοούνταν από τη σταθερή βοήθεια της βρετανικής πλευράς προς την οποία ο Ζέρβας απηύθυνε επανειλημμένες αιτήσεις για ενίσχυση του «εθνικού προγεφυρώματος». Στρατηγικός στόχος ήταν η επέκταση των ορίων της ΕΟΕ κυρίως προς το παραλιακό μέτωπο της Πάργας και της Πρέβεζας, εξέλιξη που όντως πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 1944. Οι εφοδιοπομπές από τα παράλια της δυτικής Ηπείρου προς την ενδοχώρα συνιστούσαν σαφείς ενδείξεις της σημασίας που αποκτούσε σταδιακά η ύπαρξη της ΕΟΕ.

 Στη συγκυρία του 1944 ανιχνεύονται όλες οι συνιστώσες του διαχωρισμού της ελληνικής κοινωνίας σε δύο παρατάξεις, η καθεμία από τις οποίες περιελάμβανε ποικιλία κοινωνικών συμμαχιών. Η ηγεσία των ΕΟΕΑ είχε συμπράξει απόλυτα με τον ολοένα και περισσότερο αναπτυσσόμενο αντιΕΑΜικό συνασπισμό και τις ποικίλες εκφάνσεις του. Στο στάδιο αυτό ο αντικομμουνισμός κυριαρχούσε απόλυτα στη ρητορική της οργάνωσης.5 Η επικοινωνία με την κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής είχε αποκατασταθεί πλήρως μετά την άρση των επιφυλάξεων του Καΐρου για τις διαθέσεις του Ζέρβα και οι παραδοσιακοί κομματικοί ηγέτες είχαν αποδεχτεί τον «εθνικό αγώνα» του Ζέρβα ήδη από τον Φεβρουάριο του ίδιου έτους. Μάλιστα, οι αξιωματικοί που αναπλήρωναν τις ελλείψεις, που είχαν δημιουργηθεί μετά τα γεγονότα της εμφύλιας σύγκρουσης, προέρχονταν κυρίως από τον χώρο των βασιλοφρόνων. Η συμφωνία του Λιβάνου επικύρωνε, από την πλευρά του ΕΔΕΣ, το αυξημένο ειδικό βάρος της οργάνωσης και της ΕΟΕ στη συγκυρία, λαμβανομένου μάλιστα υπ’ όψιν και του γεγονότος της προηγηθείσης εξουδετέρωσης του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων και της δολοφονίας του συνταγματάρχη Δημητρίου Ψαρρού.6

Εύθραυστη ισορροπία

Εντάσεις δημιουργούσε ακόμα και η εύθραυστη ισορροπία που είχε επιτευχθεί μετά τη συμφωνία της Πλάκας. Στη διαφιλονικούμενη περιοχή της Πρέβεζας, κυρίως στην περιφέρεια Ζαλόγγου, παρέμενε απομονωμένο το 24ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ, που είχε ανασυγκροτηθεί μετά την προσωρινή διάλυσή του. Σταδιακά, οι δύο οργανώσεις οδηγήθηκαν στη σύγκρουση. Τον Ιούνιο του 1944, το ΕΛΑΣίτικο Σύνταγμα υπέστη επίθεση και εξαναγκάστηκε να εγκαταλείψει την περιοχή και να διεκπεραιωθεί με πλοιάρια στο Ξηρόμερο της Αιτωλοακαρνανίας.7 Στην περιοχή της Πρέβεζας η πόλωση έφτασε σε υψηλό επίπεδο και οδήγησε σε πυρπολήσεις χωριών, ξυλοδαρμούς, δολοφονίες, μαζικές συλλήψεις, λεηλασίες. Στον χώρο του Λάκμωνα, στα βόρεια των Τζουμέρκων, τοπικές αψιμαχίες συνέβαιναν συχνά ανάμεσα στις δύο οργανώσεις.8 Ιδιαίτερη ένταση επικρατούσε και στη Θεσπρωτία, όπου διεξήχθησαν και μερικές από τις σημαντικότερες μάχες των ΕΟΕΑ εναντίον των Γερμανών (όπως η μάχη της Μενίνας τον Αύγουστο του 1944). Στην περιοχή αυτή, το καλοκαίρι του 1944, η επίθεση των δυνάμεων του ΕΔΕΣ οδήγησε στην κατάληψη της Παραμυθιάς και στην άσκηση συλλογικής βίας εναντίον της μειονότητας των Τσάμηδων, αρκετά μέλη της οποίας είχαν συνεργαστεί με τα κατοχικά στρατεύματα. Τέλος, επανειλημμένα επεισόδια είχαν συμβεί στον λόφο της Περάνθης, ένα ύψωμα που δεσπόζει της Αρτας. Μικροομάδες του ΕΔΕΣ προσπαθούσαν σε τακτά χρονικά διαστήματα να προωθηθούν προς τα χωριά καταγωγής των ανταρτών, κυρίως στον χώρο Βάλτου-Ραδοβιζίου. Η άσκηση κατασταλτικής πολιτικής από τις δύο οργανώσεις συνιστούσε στη συγκυρία μια σημαντική παράμετρο της τακτικής τους και αποσκοπούσε τόσο στην τρομοκράτηση του πολιτικού αντιπάλου όσο και στην εμπέδωση της κυριαρχίας τους στις διαμφισβητούμενες αυτές αγροτικές περιοχές.

 Τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1944, οι ΕΟΕΑ ενέτειναν τη δραστηριότητά τους, που στρεφόταν κυρίως εναντίον των υποχωρούντων γερμανικών τμημάτων κατά μήκος της οδού Πρεβέζης-Ιωαννίνων. Στις 15 Οκτωβρίου 1944 ΕΔΕΣίτες αντάρτες εισέρχονταν στα Ιωάννινα, επισφραγίζοντας συμβολικά το τέλος της γερμανικής κατοχής στην Ηπειρο. Δυο μήνες αργότερα η επίθεση του ΕΛΑΣ θα οδηγούσε στην αποχώρηση των τμημάτων του Ζέρβα στην Κέρκυρα και στην υπαγωγή ολόκληρης της Ηπείρου στον ΕΑΜικό έλεγχο. Η επιτυχία αυτή δεν μπορούσε να ανατρέψει τα δεδομένα της ήττας του ΕΛΑΣ στην Αθήνα και μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας η κατάσταση μεταβλήθηκε οριστικά υπέρ των κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων που είχαν στηρίξει το βραχύβιο κρατίδιο της ΕΟΕ.

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….

1. Βλ. Βαγγέλης Τζούκας, «Οι οπλαρχηγοί του ΕΔΕΣ στην Ηπειρο 1942-44. Τοπικότητα και Πολιτική Ενταξη», Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2013, σ. 25-69. 2. Οι ανεπιτυχείς προσπάθειες για συνεννόηση ανάμεσα στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ συνεχίστηκαν στα τέλη Απριλίου στο χωριό της Θεσσαλίας Κουτσιανά (ή Κούτσαινα). Για τα πρακτικά και το περιεχόμενο των συζητήσεων αυτών, βλ. Γρηγόρης Φαράκος, «Ο ΕΛΑΣ και η εξουσία», Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000, τμ. 1, σσ. 207-212.

3. Για την αναδιοργάνωση των ΕΟΕΑ, βλ. Ναπολέων Ζέρβας, Απελευθερωτικός Αγών (ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ 1941-1945), Αθήνα, ΠΣΕΑΕΑ «Ναπολέων Ζέρβας», Αθήνα, χ.χ., σ. 66 κ.ε. 4. Βλ. ενδεικτικά Δημήτρης Θάνας-Βαγγέλης Τζούκας (επιμ.), «Ημερολόγιο στρατηγού Ναπολέοντα Ζέρβα 1942-45», Αθήνα, Ωκεανίδα, 2013, σ. 520, 559. 5. Πρβλ: «Του λοιπού δεν θα είμεθα παρά το ανάχωμα του ‘‘αντικομμουνισμού’’, δηλαδή, κατά ένα τρόπον, όχι πλέον η δημιουργική θέσις, αλλά η στείρα άρνησις», Κομνηνός Πυρομάγλου, «Η Εθνική Αντίστασις (ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ). Κριτική εισαγωγή εις την διαμόρφωσιν της, Αθήνα-Ιωάννινα», Δωδώνη, 1988, σ. 324. Για το γεγονός αυτό, βλ. Γιάννης Γιανουλόπουλος, «Ο μεταπολεμικός κόσμος/Ελληνική και Ευρωπαϊκή Ιστορία 1945-1963», Αθήνα, Παπαζήσης, 1992, σσ. 205-207· Cristopher M. Woodhouse, «Το μήλο της έριδος-η ελληνική αντίσταση και η πολιτική των μεγάλων δυνάμεων», Αθήνα, Εξάντας, 1975, σ. 118. Πρβλ. επίσης τις παρατηρήσεις του Βρετανού D.J. Wallace, για την κατάσταση της οργάνωσης το 1944, στο: Lars Baerentzen (edit.), British Reports on Greece 1943-44 by J.M. Stevens, C.M. Woodhouse and D.J. Wallace, Copenhagen, Museum Τusculanum Press, 1982, σ. 117 κ.ε. 6. Ενδεικτική, από την άποψη αυτή, είναι και η ομιλία του Κομνηνού Πυρομάγλου στο συνέδριο του Λιβάνου, η οποία ουσιαστικά συνιστούσε μια οξύτατη επίθεση εναντίον του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Βλ. Κομνηνός Πυρομάγλου, «Τι είπα στον Λίβανο», έκδοση της Διευθύνσεως Τύπου των ΕΟΕΑ, 1944. 7. Βλ. Μιχάλης Ντούσιας, «ΕΑΜ Πρέβεζας-ΕΛΑΣ Ζαλόγγου/Σουλίου», Αθήνα, 1987, σ.σ. 285-299 8. Βλ. Δημήτρης Παππάς, «Το προγεφύρωμα Λάκμωνα (Περιστερίου)-Μύθοι και Αλήθειες για την Εθνική Αντίσταση», Αθήνα, 2001, σ. 182 κ.ε.

 

 

Πηγή: http://emfilios.blogspot.gr/2014/03/1944_13.html

Η κατα κράτος εκλογική ήττα του ΕΑΜ στις αυτοδιοικητικές εκλογές των ανταρτοκρατούμενων περιοχών το 1943

 Μία απ΄τις προτεραιότητες του Κοινού Γενικού Στρατηγείου των Ανταρτών που συγκροτήθηκε τον Ιούλιο του 1943 (συμμετείχαν το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ο ΕΔΕΣ, η ΕΚΚΑ και η Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή) ήταν η διενέργεια εκλογών στις ελεγχόμενες απ΄τους αντάρτες περιοχές για την ανάδειξη οργάνων τοπικής αυτοδιοίκησης.
 Στις 10/08/1943 το Κοινό Γενικό Στρατηγείο των Ανταρτών εξέδωσε την παρακάτω απόφαση υπ'αριθμόν 6 που αναφέρεται στην διενέργεια των εκλογών που θα διεξάγονταν απ΄την ημερομηνία δημοσίευσης της απόφασης μέχρι το τέλος Σεπτεμβρίου του '43:

 

("Ελεύθερα Ορεινή Ελλάς" του Κώστα Ιωάννου, σελ.42)

 Ποια ήταν τα αποτελέσματα αυτών των εκλογών στις ανταρτοκρατούμενες περιοχές;

 Αναφέρουμε ενδεικτικά κάποιες μαρτυρίες στελεχών του ΕΔΕΣ και του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων:

 Ο εδεσίτης Κώστας Ιωάννου έγραφε: 

 "Στις εκλογές αυτές είχε συγκατατεθεί το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, διότι νόμιζε πως ο ελληνικός λαός είχε στραφεί και απέβλεπε σε αυτό. Πλην όμως είχε μία οδυνηρή έκπληξη. Τα αποτελέσματα απέβησαν αντίθετα προς τις προσδοκίες του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, γιατί το 80%-90% και σε πολλές περιοχές του ΕΛΑΣ το 99% των κατοίκων, ψήφισε υπέρ του ΕΔΕΣ"

 ("Φενάκη και Σβάστικα" σελ.21)

  Ο υπασπιστής του Ζέρβα Μιχάλης Μυριδάκης έγραφε:

 "Ως ήτο επόμενον ο λαός της υπαίθρου είχε καλώς γνωρίσει το ΕΑΜ και τους σκοπούς του και ως εκ τούτου σε όσα χωριά της Ηπείρου, Θεσσαλίας και Αιτωλοακαρνανίας διενεργήθηκαν εκλογές και έλαβαν μέρος και αντιπρόσωποι του ΕΔΕΣ, πλην της Πόρτας Θεσσαλίας, σε όλα εξελέγησαν οι οπαδοί του ΕΔΕΣ με πλειοψηφία καταπληκτική η οποία υπερέβη μάλιστα σε πολλά μέρη, όπως στην Ήπειρο, Βάλτο, Μουζάκι και Μαυρομάτι Θεσσαλίας κ.α, το 96% των ψήφων."

 ("Αγώνες της φυλής", σελ.287)

 Ο λοχαγός Γεώργιος Καϊμαράς του 5/42 έγραφε:

 "Παρά την άγρια τρομοκρατία, τους εκβιασμούς, τις απειλές του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ κατά την ημέρα των εκλογών, ολόκληρη σχεδόν η περιοχή τους καταδίκασε με την ψήφο της οριστικά και εξέλεξε σαν μέλη των Επιτροπών Αυτοδιοίκησης τους αντιπροσώπους του Ψαρρού"

 ("Το χρονικό μιας θυσίας", σελ.131)

Ο ταγματάρχης Ιωάννης Παπαθανασίου του 5/42 και στέλεχος της ΕΚΚΑ έγραφε:

 "Η κίνηση του Παπαθανασίου συνέπεσε με την εποχή των εκλογών για την ανάδειξη των οργάνων της τοπικής Αυτοδιοίκησης στην Θεσσαλία. Διεπίστωσε πως, στα χωριά που υπήρχαν και δυνάμεις του ΕΔΕΣ και δυνάμεις του ΕΛΑΣ οι χωρικοί ψήφιζαν τους υποψήφιους του ΕΔΕΣ με ποσοστό 60-70% δείχνοντας έτσι την έντονη αντίθεσή τους στις αρχές και τις μεθόδους του ΕΛΑΣ"

 ("Αντιστασιακή οργάνωση ΕΚΚΑ 1941-1944", σελ.102-3)

 Ο υπαρχηγός του Ζέρβα Κομνηνός Πυρομάγλου που μεταπολεμικά συνεργάστηκε με την αριστερή ΕΔΑ έγραφε:

 "Οι εκλογές προς ανάδειξη κοινοτικών επιτροπών άρχισαν απ΄το πρώτο δεκαπενθήμερο του Αυγούστου και έληξαν περί τα τέλη Σεπτεμβρίου 1943. Σε κάθε κοινότητα εξετίθεντο δύο και τρεις συνδυασμοί. Κατά το πλείστον όμως ήταν δύο, ένας του ΕΑΜ, ένας της ΕΚΚΑ, ή ένας του ΕΑΜ και ένας του ΕΔΕΣ ανάλογα με την περιοχή. Άνδρες και γυναίκες απ΄το 17ο έτος της ηλικίας τους, είχαν δικαίωμα ψήφου. Η ψηφοφορία διεξήγετο υπό πλήρη ελευθερία. Δεν θα σημειώσουμε παρά μόνο τα γενικά αποτελέσματα και αυτά με στρογγυλούς αριθμούς. Στην Θεσσαλία και την Ρούμελη υπό τον έλεγχο του ΕΛΑΣ, το ΕΑΜ έλαβε το 40% των ψήφων και ο ΕΔΕΣ το 60%. Στην Ήπειρο υπό τον έλεγχο του ΕΔΕΣ, το ΕΑΜ έλαβε 30% και ο ΕΔΕΣ 70%. Στην περιοχή της ΕΚΚΑ, η τελευταία έλαβε το 90% και το ΕΑΜ το 10%. Τις εκλογές επέβλεψαν επιτροπές εξ αμφοτέρων των οργανώσεων."

 ("Ο Δούρειος ίππος" σελ.92)

 Ο λοχαγός Βασίλειος Σταυρογιαννόπουλος του ΕΔΕΣ Ναυπάκτου έγραφε:

 "Βάσει της ως άνω αποφάσεως διεξήχθησαν εκλογές σε όλα τα χωριά που ελέγχονταν απ΄τις πολιτικοστρατιωτικές οργανώσεις ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ. Αυτό έγινε και στη Ναυπακτία την αυτοδιοίκηση της οποίας και πραγματευόμεθα.

 Τα αποτελέσματα των εκλογών υπήρξαν καταπληκτικά. Τα περισσότερα εκ των εκλεγέντων μελών των διάφορων λαϊκών επιτροπών (διοικητική, οικονομική, σχολικοεκκλησιαστική, δικαστική, αγροτικής ασφαλείας, ασφάλειας και τάξεως) ή δεν συμπαθούσαν το ΕΑΜ ή άνηκαν σε αντίθετη από αυτό οργάνωση"

 (Πικρές αναμνήσεις 1941-1944", σελ.146)

 Ο λοχαγός Ανδρέας Μήταλας του 5/42 έγραφε:

 "..κατά την διεξαγωγή εκλογών για την ανάδειξη οργάνων τοπικής αυτοδιοικήσεως επικράτησαν οι υποψήφιοι της ΕΚΚΑ καίτοι ασκήθηκε εκ μέρους του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ τρομοκρατία.."

 (επιστολή που δημοσιεύτηκε στο "Εθνική αντίσταση και κοινωνική επανάσταση" του Ηρακλή Πετιμεζά σελ.512)

Ο Διονύσης Μπενετάτος, αγροτικός σοσιαλιστής και ιδρυτικό μέλος του ΕΑΜ απ'όπου απεχώρησε το 1942 και αργότερα συνεργάστηκε με τον ΕΔΕΣ, έγραφε:

"Τον Αύγουστο όμως του 1943 γίνονται εκλογές αυτοδιοικήσεως σε πολλές ανταρτοκρατούμενες περιοχές και διαπιστώνεται πλέον ότι το ΕΑΜ δεν έχει την πλειοψηφία του λαού"

 ("Το χρονικό της Κατοχής", σελ.222)

 Βλέπουμε ότι ο κοινός τόπος των παραπάνω μαρτυριών είναι ότι οι υποψήφιοι που προέρχονταν απ΄τον ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ επικρατούσαν εκλογικά των εαμικών υποψηφίων

 Μπορεί κάποιοι να αμφισβητήσουν τις παραπάνω μαρτυρίες επειδή προέρχονται κυρίως από στελέχη του ΕΔΕΣ και του 5/42 άρα είναι πιθανό να μεροληπτούν, παρά το ότι δύο εξ'αυτών (ο Πυρομάγλου και ο Μπενετάτος) δεν θα μπορούσαν με τίποτα να χαρακτηριστούν σαν εμπαθείς αντι-εαμίτες.

 Επίσης φαντάζει λίγο δύσκολο να έλεγαν όλοι αυτοί (και πολλοί άλλοι) τα ίδια ψέματα. Μία υπερβολή στα λόγια τους μπορεί να υπάρχει, οι διαφοροποιήσεις στις μεταξύ τους μαρτυρίες είναι λογικό να υπάρχουν καθώς ο καθένας μιλούσε κυρίως για την περιοχή του, αλλά το να ψεύδονται τελείως δείχνει μάλλον απίθανο. Όπως και να χει όμως, οι απόψεις τους για το αποτέλεσμα των εκλογών του 1943 είναι καταγεγραμμένες, και ο καθένας ας κρίνει.

 Το περίεργο είναι ότι απ' την άλλη πλευρά δεν υπάρχουν πολλές αναφορές σε αυτές τις εκλογές, που ήταν οι πρώτες στην λεγόμενη "ελεύθερη Ελλάδα". 

 Ο στρατιωτικός διοικητής του ΕΛΑΣ Στέφανος Σαράφης δεν κάνει καμμία μνεία στα εκλογικά αποτελέσματα, παρά μόνο περιορίστηκε στο να γράψει:

 "Στην Ήπειρο, στις εκλογές που έγιναν για εκλογή επιτροπών διοίκησης, δικαιοσύνης κλπ, οι εδεσίτες παρά την συμφωνία στο Βουλγαρέλι και άλλα χωριά πήγαν με πολυβόλα και με την βία και επέβαλλαν την εκλογή των προσώπων που ήθελαν"

 ("Ο ΕΛΑΣ" σελ.199)

 Καλό θα είναι να έχουμε υπόψη την έντονη φημολογία ότι το βιβλίο "Ο ΕΛΑΣ" δεν το έγραψε μόνος του ο Σαράφης αλλά με την υψηλή εποπτεία του γ.γ του ΚΚΕ, Γ.Σιάντου, τον οποίο άλλωστε υπάκουε πιστά. Συνεπώς εφόσον η μη-αναφορά στις εκλογές του 1943 έγινε με την έγκριση της ηγεσίας του ΚΚΕ, μπορεί εύκολα να υποθέσει κάποιος ότι όντως τα αποτελέσματα σίγουρα δεν ήταν θετικά για αυτούς. 

 Μία παρόμοια στάση κράτησε και ο γ.γ του ΕΑΜ απ΄τον Ιούλιο του 1944, Δημήτρης Παρτσαλίδης, που ένω παραθέτει μία περίληψη απ΄τα παραπάνω λεγόμενα του Κομνηνού Πυρομάγλου για τα συγκεκριμένα εκλογικά αποτελέσματα, αρκείται να πει ότι "τα παραπάνω στοιχεία δεν μπόρεσα να τα διασταυρώσω" ("Διπλή αποκατάσταση της Εθνικής αντίστασης", σελ.54), πετώντας ουσιαστικά την μπάλα στην εξέδρα.

 Αυτή η στάση των αριστερών ιστοριογράφων δείχνει ότι οι ισχυρισμοί των εκπροσώπων του Ζέρβα και του Ψαρρού περί επικράτησης των οργανώσεών τους στις αυτοδιοικητικές εκλογές του 1943 πιθανότατα έχουν μεγάλη δόση αλήθειας.

 Και αυτό είναι ένα σημαντικό ιστορικό στοιχείο που καταρρίπτει τον μύθο περί της δήθεν "τεράστιας" αποδοχής του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ απ'τον ελληνικό λαό.

 Φυσικά, αυτή η πολιτική αποτυχία του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ δεν μπορεί παρά να συσχετιστεί με την ολομέτωπη επίθεση που εξαπέλυσε κατά του ΕΔΕΣ τον Οκτώβριο του ΄43, δηλαδή λίγες μέρες μετά την ολοκλήρωση των εκλογών. Όταν διαπιστώθηκε ότι δεν μπόρεσε να επικρατήσει με πολιτικά μέσα, η σκυτάλη πέρασε στους Βελουχιώτηδες..

Μία γενική κριτική της δράσης του ΕΔΕΣ από ένα στέλεχος του

 Ο Αντώνιος Παπαντολέων υπήρξε πρόεδρος της τοπικής Επιτροπής του ΕΔΕΣ στο Αγρίνιο, με αξιοσημείωτη δράση όχι μόνο στην πόλη του, αλλά και σε άλλες περιοχές. Βρισκόταν σε συνεχή επαφή τόσο με τον Ναπολέοντα Ζέρβα όσο και με άλλα στελέχη του ΕΔΕΣ στην Αιτωλοακαρνανία, στην Ήπειρο, στην Αθήνα, στην Πάτρα. Ήρθε σε έντονη αντιπαράθεση με τους κομμουνιστές και συνελλήφθη απ'τους Γερμανούς. Στο έργο του "Ο Μυστικός Αγώνας" αναφέρει αναλυτικά τις εμπειρίες του απ΄την κατοχική περίοδο, παραθέτοντας ενδιαφέροντα στοιχεία.

 Ιδιαίτερα στις σελίδες 302-304 του έργου του δεν διστάζει να κάνει μία συνοπτική κριτική για τον ΕΔΕΣ, αναφερόμενος στις οργανωτικές αδυναμίες της οργάνωσης και τα λάθη πολλών στελέχων της.

 Λέει, μεταξύ άλλων:

 "Στο σημείο αυτό, μετά από τα δραματικά γεγονότα και τις εξελίξεις, υποχρεούμαι να δεχθώ ότι το ΕΑΜ ως πολιτική οργάνωση και ο ΕΛΑΣ ως στρατιωτική οργάνωση ενεργούσαν βάσει αποφάσεων των Κεντρικών τους Επιτροπών και σχεδίων καλά καταστρωμένων, και όχι κατά τις αντιλήψεις διαφόρων στελεχών τους.

 Ενώ εμείς δεν επιδείξαμε πειθαρχία, με αποτέλεσμα την διάλυση αξιόμαχων τμημάτων μας, τα οποία παρά την ηρωική αντίσταση ηγετών και αντρών, υπέκυπταν εξ'αιτίας της ελλείψεως συντονισμένων και προγραμματισμένων σχεδίων από μέρους των δικών μας ηγετών του Αγώνα, εξαιρουμένου του στρατηγού Ζέρβα.

 Μετά τα παθήματα της Θεσσαλίας Κωστόπουλου-Σαράφη κλπ, έπρεπε όλοι ν'αντιληφθούν που οδηγούμεθα, να συνετιστούν και να γίνουν οι πειθαρχικοί στρατιώτες της στρατιάς του ΕΔΕΣ με μόνον αρχηγό τον στρατηγό Ζέρβα, και όχι καπεταναίοι. Οι Άγγλοι, αν έβλεπαν τέτοια οργάνωση-πειθαρχία-συνοχή και αφοσίωση, τότε ασφαλώς εκ της στάσεως και της συμπεριφοράς των τοπικών ηγετών του Αγώνος οδηγούμενοι, υποχρεωτικά θα εξεδήλωναν άλλες διαθέσεις και η στάση τους θα ήταν διαφορετική, αφ'ενός, και αφ'ετέρου ο λαός της υπαίθρου και των πόλεων θ'αποκτούσε τέτοια εμπιστοσύνη, ώστε με τα ξύλα θα κυνηγούσε τους ελασίτες στην ύπαιθρο και στις πόλεις και όλα τα συνθήματα του ΕΑΜ θα έπεφταν στο κενό.

 Εμείς είχαμε τον ΕΔΕΣ που χώλαινε απ΄την πρώτη στιγμή, γιατί έλεγαν διάφοροι ότι ο αρχηγός Ζέρβας ήταν παλιός κινηματίας. Σαν να χρειάζεται για τέτοιον Αγώνα ο Άγιος τάδε. Οι δημοκρατικοί ήταν μοιρασμένοι και οι βασιλόφρονες δεν υπάκουαν πλην μερικών νουνεχών. Επίσης, οι της διοικήσεως του ΕΔΕΣ στην Αθήνα είχαν αντιλήψεις διαφορετικές ο ένας απ'τον άλλον και γι'αυτό παρατηρήθηκε το φαινόμενο, μόλις ο Ζέρβας έφυγε απ΄την Αθήνα, πλήρης ασυμφωνία να επέλθει στην Κεντρική Επιτροπή και έκτοτε να μην γίνει δυνατόν να συγκροτηθεί με πλήρη σύμπνοια και ενιαία νέα τοιαύτη. Όλοι ήταν σύμφωνοι για όλα και όλοι πάλι δεν ήταν σύμφωνοι σε τίποτε.
 Δεν βρέθηκε δυστυχώς μία προσωπικότητα που να συγκεντρώνει τα σπάνια προσόντα του στρατηγού Ζέρβα για να είναι αρεστή σε όλους, και ανεκτή, για να επιβληθεί σε όλα τα μέλη της Κεντρικής Επιτροπής.
 Το ίδιο παρατηρήθηκε και στον αντάρτικο αγώνα. Πολλοί οι πατριώτες που θέλησαν να λάβουν μέρος. Πλην όμως, ενώ πίστευαν στον Αγώνα, δεν πίστευαν στα πρόσωπα που τον διοικούσαν. Άλλοι νόμισαν από την πρώτη στιγμή ότι διεξάγεται Αγών μόνο κατά των κατακτητών. Λάθος, και λάθος βασικό και αυτόχρημα καταστρεπτικό. Και εξηγούμαι. Ο Αγώνας κατ'αρχήν ήταν κατά των κατακτητών Ιταλών-Γερμανών-Βουλγάρων. Έγινε όμως και αμυντικός, μας το επέβαλλε το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Και έτσι ο Αγώνας μας ήταν πολυμέτωπος και μόνο ο στρατηγός Ζέρβας το αντελήφθη απ΄την πρώτη στιγμή."

 Ουσιαστικά ο Παπαντολέων σκιαγραφεί σε λίγες παραγράφους τα δομικά προβλήματα του ΕΔΕΣ, και κατ'επέκταση όλου του μη-εαμικού κόσμου εκείνης της περιόδου. Οι ευρείες επαφές του με το πλέγμα του ΕΔΕΣ, τόσο το πολιτικό σκέλος στις πόλεις όσο και το αντάρτικο στο βουνό, του έδιναν το δικαίωμα να γνωρίζει εκ των έσω πρόσωπα και πράγματα πολλά εκ των οποίων αναφέρει στο πολυσέλιδο έργο του. Ως εκ τούτου, οι απόψεις του σίγουρα έχουν μεγάλη βάση.
 Τα παραπάνω μειονεκτήματα του ΕΔΕΣ που αναφέρει, εξηγούν σε μεγαλό ποσοστό το γιατί το κομμουνιστοκίνητο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ κατάφερε και έγινε η μεγαλύτερη πολιτικοστρατιωτική οργάνωση στην κατοχική Ελλάδα. Όταν οι άλλοι (στρατιωτικοί ή πολιτικοί, δημοκρατικοί ή βασιλόφρονες κτλ) τρωγόντουσαν μεταξύ τους και δεν μπορούσαν να συνεννοηθούν, οι κομμουνιστές ακολουθούσαν πιστά και πειθαρχημένα την γραμμή του κόμματος τους και σταδιακά κυριαρχούσαν.
 Το ότι τελικά οι κοομουνιστές απέτυχαν οφείλεται τόσο σε δικά τους λάθη (δεν διαχειρίστηκαν με τον σωστό τρόπο την μεγάλη δύναμη που σε μικρό χρόνο απέκτησαν) όσο και σε διεθνείς συσχετισμούς δυνάμεων τους οποίους εξ'ορισμού δεν μπορούσαν να ανατρέψουν.

 Εν πάσει περιπτώσει, η ύπαρξη και η δράση του Ζέρβα στην Ήπειρο ήταν η εξαίρεση στον κανόνα της αναποτελεσματικότητας όχι μόνο του ΕΔΕΣ (εκτός Ηπείρου) αλλά και των υπολοίπων προσπαθειών για δημιουργία ενός πραγματικού εθνικού αντιστασιακού κινήματος στην κατεχόμενη Ελλάδα.

Η αρχή της εθνικής αντίστασης στην Ναυπακτία - μέρος α'

Η Ναύπακτος, όπως και όλη τη δυτική Στερεά Ελλάδα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον  την περίοδο της Κατοχής γιατί αποτέλεσε τόπο ανταγωνισμού μεταξύ των διαφόρων αντιστασιακών οργανώσεων. Τόσο το ΕΑΜ όσο και ο ΕΔΕΣ έκαναν από αρκετά νωρίς, απ΄τις αρχές του ’42 ακόμα, αισθητή την παρουσία τους στην πόλη. Το ΕΑΜ αρχικά ήταν πιο δημοφιλές διότι δεν έθετε πολιτειακά ζητήματα, ενώ ήταν πιο ανοικτό στην προσέλκυση οπαδών, εν αντιθέσει με τον ΕΔΕΣ που σε εκείνη την χρονική στιγμή έκανε προσεκτική επιλογή μελών. Επίσης, η αντιβασιλική ιδεολογία του ΕΔΕΣ δεν ήταν προσφιλής στην Ναύπακτο, όπου κυριαρχούσαν οι βασιλόφρονες. Το ίδιο πρόβλημα αντιμετώπισε στην Ναύπακτο και η τρίτη αντιστασιακή οργάνωση, η ΕΚΚΑ.

 Τον Ιανουάριο του ’43 εμφανίστηκαν για πρώτη φορά αντάρτες στην ορεινή Ναυπακτία. Ήταν ελασίτες που είχαν έρθει απ΄την γειτονική Ευρυτανία, και μία άλλη ομάδα ελασιτών απ΄την Δωρίδα. Έκαναν περιοδεία στην  βόρεια και ανατολική Ναυπακτία, μαζεύοντας όπλα και οργανώνοντας τα χωριά στο ΕΑΜ. Ένα τρίτο τμήμα του ΕΛΑΣ εισήλθε στην Ναυπακτία απ΄την Τριχωνίδα με επικεφαλής τον καπετάν-Αγησίλαο, και χτύπησε την Υποδιοίκηση Χωροφύλακης στον Πλάτανο, αφοπλίζοντας τους χωροφύλακες και καίγοντας τα αρχεία.

  

Λίγες μέρες μετά στην Αράχωβα Ναυπακτίας, ο Αγησίλαος πρότεινε στον ανθυπολοχαγό Καραδήμα, που είχε ήδη οργανωθεί στο ΕΑΜ, να ενταχθεί στο αντάρτικο τμήμα του και να αναλάβει την στρατιωτική διοίκηση (η διοίκηση των τμημάτων του ΕΛΑΣ ήταν τριμελής, ή διμελής). Ο Καραδήμας επιφυλάχτηκε να απαντήσει, αν πρώτα δεν επικοινωνούσε με τους αξιωματικούς της Ναυπάκτου. Αυτό ήταν βέβαια υπεκφυγή, διότι δεν είχε εμπιστοσύνη ούτε στους αντάρτες που είδε, ενώ και η επίθεση του ΕΛΑΣ στην χωροφυλακή του Πλάτανου είχε προκαλέσει γενικώς άσχημη εντύπωση. 

 Η απάντησή του εξόργισε τον Αγησίλαο που τον έβρισε και του έδωσε διορία 48 ωρών για ν’απαντήσει.

 Ο Καραδήμας ενημέρωσε σχετικώς τους Ναυπάκτιους αξιωματικούς, οι περισσότεροι εκ των οποίων ήταν οργανωμένοι στο ΕΑΜ. Αυτοί ανησύχησαν και ζήτησαν την σύγκλιση της εαμικής επιτροπής Ναυπάκτου. Στην συζήτηση που ακολούθησε, οι αξιωματικοί ήρθαν σε σύγκρουση με τους κομμουνιστές που ήλεγχαν την επιτροπή και απεχώρησαν.

 Μετά από όλα αυτά, στις 15/02/1943, οι Ναυπάκτιοι αξιωματικοί σε σύσκεψή τους αποφάσισαν να κινηθούν για συγκρότηση δικής τους τοπικής αντιστασιακής οργάνωσης η οποία θα είναι σε συνεχή επαφή με τον ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ. Εξέλεξαν και επιτροπή που αποτελείτο απ΄τον αντισυνταγματάρχη Πλούμη, τον λοχαγό Σταυρογιαννόπουλο, τον λοχαγό Ζωιτάκη και τον ίλαρχο Πλαστήρα, ενώ συγκροτήθηκε και επιτροπή εθνικού αγώνα από επιφανείς πολίτες της Ναυπάκτου με σκοπό την προσέλκυση μελών.

 Η οργάνωση πήρε την ονομασία Εθνική Οργάνωσις Μυστική, και επιχείρησε ανεπιτυχώς να συγκροτήσει μία πρώτη ολιγομελή αντάρτικη ομάδα στην Ναυπακτία, σε συνεργασία με εκπροσώπους της αθηναϊκής οργάνωσης Όμηρος. Ο ΕΛΑΣ είχε ήδη αρχίσει να κυριαρχεί και στην ορεινή Ναυπακτία και οποιαδήποτε προσπάθεια για δημιουργία εθνικού αντάρτικου ήταν καταδικασμένη σε αποτυχία. Λίγες μέρες αργότερα, συνελλήφθη απ’τους Ιταλούς ο Σταυρογιαννόπουλος και οι δύο αδελφοί του, αλλά αφέθηκαν ελεύθεροι κατόπιν πιέσεων από τοπικούς παράγοντες.

 Η οργάνωση όμως δεν έκατσε με σταυρωμένα χέρια. Πέντε αξιωματικοί της μπόρεσαν και ήρθαν σε επαφή με τον Ζέρβα που τους υποσχέθηκε ότι θα τους βοηθήσει να φτιάξουν αντάρτικες ομάδες στην Ναυπακτία. Τους έφερε σε επαφή με την αντάρτικη ομάδα του ΕΔΕΣ στην Τριχωνίδα, που είχε αρχηγό τον Παπαϊωάννου. 

Παράλληλα ήταν σε επαφή και με τον Ψαρρό που είχε συγκροτήσει το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων στην γειτονική Φωκίδα. Ο Ψαρρός δέχτηκε επίσης να τους βοηθήσει και τους απέστειλε μάλιστα κάποιες λίρες για αγορά υλικού.

 Τον Μάιο του 1943 όμως ο ΕΛΑΣ διέλυσε τόσο το 5/42 (πρώτη διάλυση), όσο και την ομάδα του Παπαϊωάννου. Έτσι η οργάνωση εθνικού αντάρτικου στην Ναυπακτία έγινε πολύ δύσκολη υπόθεση, αφού δεν υπήρχαν κοντινά φιλικά τμήματα για να καλύψουν την αρχική συγκρότηση και ανάπτυξη. Ακόμα και μετά την προσωρινή επανασύσταση του 5/42, καμμία βοήθεια δεν εστάλη από αυτό προς την Ναύπακτο.