Ο οπλαρχηγός Παντελής Κυριακόπουλος, γνωστός και ως καπετάν-Παντελής

 Ο Παντελής Κυριακόπουλος ήταν αρμενόφωνος Μικρασιάτης απ΄την Βιθυνία. Είχε συμμετάσχει ενεργά στο αντάρτικο του Πόντου όπου λόγω της δράσης του έλαβε το προσωνύμιο καπετάν-Παντελής. Όταν ήλθε στην κυρίως Ελλάδα με την γνωστή ανταλλαγή πληθυσμών έμεινε στον οικισμό Μελίσσια στα πεδινά της Κοζάνης.
 Κατά την θητεία του στον στρατό πήρε τον βαθμό του λοχαγού εξ.απονομής. Όταν το 1934 έγιναν γνωστές οι διώξεις των Ελλήνων της Βορείου Ηπείρου απ΄το αλβανικό καθεστώς, ο καπετάν-Παντελής ήταν ανάμεσα σε αυτούς που δήλωσαν πρόθυμοι να εκστρατεύσουν με τα δικά τους ένοπλα σώματα (αρκετοί τότε απ΄τους πρόσφυγες στην επαρχία είχαν όπλα, φυσικό επακόλουθο της αντάρτικης παράδοσης απ΄τον Πόντο) κατά της γειτονικής χώρας.
 Από κοινωνικής και επαγγελματικής άποψης ήταν ιδιαίτερα δραστήριος. Ήταν επικεφαλής του γεωργικού συνεταιρισμού του χωριού του και συμμετείχε στο διοικητικό συμβούλιο της Ένωσης Γεωργικών Συνεταιρισμών Κοζάνης. Για ένα διάστημα είχε διατελέσει και πρόεδρος αυτής της Ένωσης.
 Πολιτικά δεν ξέφευγε απ΄τον κανόνα της συντριπτικής πλειοψηφίας των προσφύγων. Άνηκε στον βενιζελικό φιλελεύθερο χώρο και αντιμετώπισε με σκεπτικισμό το καθεστώς του Ιωάννη Μεταξά.

 Σε πρώτη φάση στην Κατοχή παρέμεινε αμέτοχος, παρά το ότι ήταν εμπειροπόλεμος. Δεν εντάχθηκε στην τοπική οργάνωση ΕΚΑ όπως θα ήταν ίσως αναμενόμενο λόγω της ιδιότητάς του ως έφεδρος αξιωματικός. Απεναντίας, η πρώτη του επαφή με το αντιστασιακό κίνημα ήταν με το ΕΑΜ. Ανταποκρινόμενος σε πρόσκληση του εαμικού μητροπολίτη Κοζάνης Ιωακείμ με τον οποίον είχε σχέσεις από παλαιότερα συμμετείχε ως ακροατής στην συνδιάσκεψη του ΕΑΜ Μακεδονίας στα Πιέρια τον Οκτώβριο του 1943.
 Παρ'ολ'αυτά δεν εντάχτηκε στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Κάθε άλλο. Δεν άργησε να έρθει σε ρήξη με τους κομμουνιστές, πιθανότατα λόγω των βεβιασμένων κινήσεων των ελασιτών να τον εντάξουν στις γραμμές τους. Έχει αναφερθεί ότι οι ελασίτες επιχείρησαν και να τον δολοφονήσουν, προφανώς μετά την τελεσίδικη άρνησή του να συνεργαστεί μαζί τους.
  Τα πραγματικά αίτια της ρήξης του καπετάν-Παντελή με τους ελασίτες αν και δεν έχουν διευκρινιστεί απολύτως, προφανώς είχαν να κάνουν με την απώλεια της στρατιωτικής αυτονομίας του και της τοπικής εξουσίας του που θα έπρεπε να υποστεί αν εντασσόταν στον ΕΛΑΣ. Και ο καπετάν-Παντελής ως σκληροτράχηλος παραδοσιακός οπλαρχηγός -όπως και πολλοί άλλοι πρόσφυγες- δεν ήταν διατεθειμένος να απωλέσει αυτά τα προνόμια που είχε αποκτήσει, για χάρη του ΕΛΑΣ.
 Απ΄την άλλη πλευρά, οι κομμουνιστές δεν ήταν διατεθειμένοι να ανεχτούν οποιοδήποτε αυτόνομο καπετανιλίκι στις τάξεις τους. Η διάφορα αντιλήψεων ήταν δεδομένη και η ρήξη αναπόφευκτη.

 Φυσική συνέπεια των παραπάνω ήταν η ένταξη του καπεταν-Παντελή στον ΕΕΣ, αφού τότε (τέλος '43 αρχές '44) δεν υπήρχε άλλη αντιεαμική οργάνωση στην δυτική Μακεδονία. Τα τοπικά αντάρτικα τμήματα της ΠΑΟ είχαν ήδη εκδιωχθεί απ΄τον ΕΛΑΣ.
 Στον ΕΕΣ ανεδείχθη τετράρχης, δηλαδή επικεφαλής των φρουρών τεσσάρων χωριών (Μελίσσια, Κοίλα, Μαυροδένδρι, Δρέπανο) και είχε υπό τις διαταγές του 200 οπλίτες.
 Το ένοπλο τμήμα του διακρίθηκε ιδιαίτερα στην παντελώς αποτυχημένη επίθεση του ΕΛΑΣ κατά του χωριού Κλείτος τον Αύγουστο του 1944, όπου έσπευσαν ενισχύσεις του ΕΕΣ από γειτονικά χωριά προς ενίσχυση των αμυνομένων. Ο καπετάν-Παντελής συμμετείχε επίσης στις επιθέσεις κατά του σλαβόφωνου εαμικού χωριού Ερμακιά τον Μάρτιο του '44 (άνηκε στα τμήματα του ΕΕΣ που συμμετείχαν επικουρικά στις συγκεκριμένες επιχειρήσεις όπως είχαμε δει εδώ) και σε βοηθητικό ρόλο των Γερμανών κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις που έκαναν οι τελευταίοι στο Βέρμιο τον Απρίλιο-Μάιο του 1944.

 Τον Σεπτέμβριο του ιδίου έτους χτυπήθηκε κατά λάθος από άντρες του καπετάν-Παντελή ένα τμήμα Άγγλων έξω απ΄το Μαυροδένδρι. Τους είχαν περάσει για ελασίτες. Σκοτώθηκε ένας Άγγλος και ο Έλληνας οδηγός του και οι υπόλοιποι συνελλήφθησαν. Με παρέμβαση του καπετάν-Παντελή οι συλλήφθέντες αφέθηκαν ελεύθεροι, και τους επεστράφη ο οπλισμός, διαβεβαιώνοντάς τους ταυτόχρονα ότι μοναδικός εχθρός των αντρών του ΕΕΣ ήταν οι κομμουνιστές και όχι οι Άγγλοι.
 Λίγες μέρες μετά, συνοδεύοντας τον Μιχάλαγα συμμετείχε στην συνάντηση μεταξύ εκπροσώπων ΕΛΑΣ-ΕΕΣ με την μεσολάβηση των Άγγλων. Σχετικά είχαμε δει εδώ: http://istoriakatoxis.blogspot.gr/2012/01/blog-post_18.html

 Μετά την επικράτηση του ΕΛΑΣ σε βάρος του ΕΕΣ στα πεδινά της Κοζάνης τέλος Νοεμβρίου '44 ο καπετάν-Παντελής συνελλήφθη και κρατήθηκε, όπως και πολλοί άλλοι, στο στρατόπεδο της Κοζάνης. Αργότερα απελευθερώθηκε. Επί συμμοριτοπολέμου διακρίθηκε σε επιχειρήσεις κατά των κομμουνιστών, όντας επικεφαλής μεταβατικού αποσπάσματος χωροφυλακής.

 Ο Παντελής Κυριακόπουλος ήταν απ'τις κυριότερες φυσιογνωμίες του ΕΕΣ στην δυτική Μακεδονία. Σκληρός πολεμιστής, πρακτικός άνθρωπος, με έρεισμα στην τοπική κοινωνία όπως οι περισσότεροι οπλαρχηγοί του ΕΕΣ. Η διάθεσή του για στρατιωτική αυτονομία ήταν απαγορευτικό στοιχείο για την ένταξή του στον ΕΛΑΣ, και αυτό είχε σαν φυσική συνέπεια την ένταξή του στο αντίπαλο στρατόπεδο. "Μέση οδός" δεν υπήρχε τότε...


 Πηγή: "Οι άλλοι καπετάνιοι", συλλογικό έργο

Η αρνητική στάση της αντικομμουνιστικής πλευράς για τον συνταγματάρχη Γεώργιο Πούλο

 Είχαμε αναδημοσιεύσει ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο του Γιάννη Αθανασόπουλου για τον συνταγματάρχη Γεώργιο Πούλο: http://www.istoriakatoxis.blogspot.gr/2014/01/blog-post_2.html
  Από κάθε άποψη ο Πούλος ήταν μοναδική περίπτωση. Αρνητική όμως. Η αρνητική μοναδικότητά έγκειται στο ότι είχε καταφέρει να γίνει αντιπαθής στο σύνολο του βορειοελλαδίτικου πληθυσμού ανεξαρτήτως πολιτικών προτιμήσεων. Οι διάφοροι αντικομμουνιστές και γενικότερα οι εκπρόσωποι του μη-εαμικού στρατοπέδου δεν αποτελούσαν εξαίρεση σε αυτόν τον κανόνα.
 Στην παρούσα ανάρτηση θα δούμε τι στάση κρατούσαν οι τελευταίοι απέναντί του.

 Ο Γενικός Επιθεωρητής Νομαρχιών Μακεδονίας  συνταγματάρχης Αθανάσιος Χρυσοχόου που ήταν απ΄τους πλέον ένθερμους αντικομμουνιστές της εποχής έγραφε περιληπτικά ότι:
 Αυτοί που κατατάσσονταν στο ένοπλο σώμα του Πούλου ήταν αλήτες, τυχοδιώκτες και κοινωνικά αποβράσματα που με το πρόσχημα της διώξεως του ανταρτοκομμουνισμού εφάρμοζαν ανθελληνικά και τρομοκρατικά μέτρα σε βάρος του πληθυσμού. Προέβαιναν σε βαρβαρότητες κατά του πληθυσμού αδιακρίτως φρονημάτων και γι'αυτό ο κόσμος τους απεχθανόταν. Όταν αντιλαμβάνονταν ότι κάποιος δεν τους συμπαθεί τον κατήγγειλαν στους Γερμανούς ως κομμουνιστή και αν αυτό δεν μπορούσε να αποδειχτεί, τότε τον χαρακτήριζαν αγγλόφιλο. Είχαν αποβάλλει κάθε ελληνικό αίσθημα. Οι λεηλασίες ήταν ο αντικειμενικός σκοπός των επιχειρήσεών τους που συνοδεύονταν από πυρπολήσεις των λεηλατούμενων οικιών. Οι πουλικοί ήταν απαράμιλλοι σε αναλγησία, κακουργία και βαρβαρότητα. [1]

 Για τις καθαρά μαχητικές ικανότητες του σώματος Πούλου έγραφε σε αναφορά του της 22/07/1944 προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και την κυβέρνηση του Καϊρου:
 "Δεν μνημονεύω το σώμα του συνταγματάρχη Πούλου, ασήμαντο εις δύναμιν, ανεπιθύμητον για συνεργασία, ανυπολόγιστον εις χρησιμοποίησιν' [2]


 Εκτός απ΄τον Χρυσοχόου, Ο Πούλος δεν είχε καθόλου καλές σχέσεις ούτε με τον Μαντούβαλο που ήταν ο διοικητής της Αστυνομίας στην Θεσσαλονίκη, και γενικώς οι πουλικοί βρίσκονταν σε μόνιμη αντιπαράθεση με τις ελληνικές κατοχικές αρχές ασφαλείας. [3]

 Ο συνταγματάρχης Γεώργιος Παπαγεωργίου είχε διοριστεί αρχικά απ΄την κυβέρνηση του Καϊρου στρατιωτικός διοικητής Θεσσαλονίκης. Πρωτύτερα, ο Παπαγεωργίου είχε διατελέσει πρόεδρος της Διοικούσης Επιτροπής της ΠΑΟ. Επέστρεψε στην Θεσσαλονίκη στα τέλη Αυγούστου 1944 και σε έκθεσή του προς το Γενικό Επιτελείο Στρατού διαχώριζε σαφώς τον Πούλο, τον Βήχο και τον Δάγκουλα απ΄τους άλλους αντικομμουνιστές οπλαρχηγούς. Τα τμήματα των τριών πρώτων τα χαρακτήριζε ως "όργανα των Γερμανών δέον να θεωρούνται ως εχθροί του λαού", εν αντιθέσει με τους υπολοίπους. [4]


Ο Παρμενίων Παπαθανασίου, γιος ενός εκ των ιδρυτών και ανώτατων στελεχών της ΠΑΟ Ιωάννη Παπαθανασίου και βασικός ιστοριογράφος της οργάνωσης, γράφει για τον Πούλο:
 "Ο αντισυνταγματάρχης ε.α Γ.Πούλος είχε οργανώσει ειδικό σώμα Ελλήνων με γερμανικές στολές και διέπραξε κάθε είδος εγκλήματος εναντίον του ελληνικού λαού" [5]



 Ο Αθανάσιος Φροντιστής, μέλος της Διοικούσης Επιτροπής της ΠΑΟ, χαρακτηρίζει όλους τους πουλικούς ως "προϊόντα του υποκόσμου", και υποστηρίζει ότι ο Πούλος ήθελε να εκμεταλλευτεί την τραγική θέση των αξιωματικών της ΠΑΟ, κυρίως μετά την διάλυση των ενόπλων τμημάτων της, προκειμένου προφανώς να τους προσεταιριστεί.
 Αναφέρεται επίσης σε μία καταγγελτική σε βάρος του Πούλου ανακοίνωση της ΠΑΟ που μεταξύ άλλων έλεγε: "Οι Έλληνες αξιωματικοί δεν ξεχνούν ότι υπαίτιοι των δεινών της Πατρίδος των είναι οι Γερμανοί. Εφ'όσον ο ήλιος ανατέλλει εξ'ανατολών θα εξακολουθούν αγωνιζόμενοι εναντίον των βάρβαρων κατακτητών. Θεωρούν προσβολή ότι εξωμόται όργανα του κατακτητού ετόλμησαν να αποταθούν προς αυτούς" [6]


   Σε άλλο σημείο ο Φροντιστής χαρακτήριζε τον Πούλο ως "γνωστό προδότη" και το τμήμα του "ένοπλες ομάδες κακών Ελλήνων" [7]

 

 Μία ακόμη ένδειξη της εχθρικής στάσης της ΠΑΟ απέναντι στον Πούλο είναι και ο ισχυρισμός του Καραμπέρη. Ο Στέφανος Καραμπέρης την περίοδο της Κατοχής έφερε το βαθμό του ανθυπολοχαγού και εντάχτηκε στην ΠΑΟ. Μετά την διάλυσή της πέρασε στην Μέση Ανατολή όπου εντάχτηκε στον Ιερό Λόχο. Κατά την θητεία του στο αντάρτικο της ΠΑΟ αναφέρει ότι στο όρος Πάικο ο ίδιος μαζί με άλλους παοτζήδες συνέλλαβαν δύο άντρες του Πούλου που ήταν ντυμένοι με γερμανικές στολές και πλιατσικολογούσαν, και τους εκτέλεσαν. [8]

  Παρόμοια στάση κράτησαν και στην κοντική Κοζάνη οι αξιωματικοί της ΕΚΑ (κάτι σαν ανεπίσημο τοπικό παράρτημα της ΠΑΟ στην Κοζάνη) που ήταν ιδιαιτέρως αρνητικοί απέναντι στον Πούλο. [9]

 Ο αντισυνταγματάρχης Αρχιμήδης Αργυρόπουλος που διετέλεσε επιτελάρχης της ΠΑΟ σε υπόμνημά του προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής με ημερομηνία 22/10/1944 έγραφε για τον Πούλο:
 "Εντονότατη και λίαν ενδεικτική ήταν η απέχθεια και η περιφρόνηση του λαού της Θεσσαλονίκης προς τον Πούλο και τα τμήματά του. Όλοι τον απέφευγαν και θεωρούσαν αυτόν και τα τμήματά του ως πραγματικούς προδότες της Πατρίδας τους.
 Οι Γερμανοί έλαβαν ειδικά μέτρα φρουρήσεως αυτού και της κατοικίας του. Τα τμήματά του συγκροτήθηκαν κατά το πλείστον από τυχοδιωκτικά στοιχεία και από ανθρώπους κατώτατης κοινωνικής υποστάθμης.
  Ουδείς οίκτος επιτρέπεται για τον Πούλο και τα τμήματά του. Πρέπει να τους γίνει μεταχείριση προδοτών. Ο λαός της βορείου Ελλάδας με ικανοποίηση θα τους έβλεπε όλους κρεμασμένους"

 και παρακάτω στο ίδιο υπομνημα συμπληρώνει, διαχωρίζοντας και αυτός τον Πούλο απ΄τους εξοπλισμένους χωρικούς του Εθνικού Ελληνικού Στρατού:
 "Οι οπλισμένοι εθνικόφρονες χωρικοί δεν έχουν σχέση με τον Πούλο, πολύ δε ολιγότερον δεν κινούνται από αισθήματα αντιβρετανικά ή αντεθνικά όπως ο Πούλος, αλλά αμύνονται των χωρίων των". [10]


 Ακόμα και μετά την διάλυση της ΠΑΟ απ΄τον ΕΛΑΣ και την συγκρότηση του Εθνικού Ελληνικού Στρατού (ΕΕΣ), η στάση του συνόλου των εξοπλισμένων αντικομμουνιστών χωρικών συνέχισε να είναι από ψυχρή εώς φανερά αρνητική απέναντι στον Πούλο. Όπως αναφέρει ο ιστορικός Αθανάσιος Καλλιανιώτης:
"Στα προσφυγικά χωριά της δυτικής Μακεδονίας ο Πούλος φαινόταν ξένο σώμα". [11]


 Παρακάτω, ο ίδιος ιστορικός υπερτονίζει τις κακές σχέσεις των οπλαρχηγών του ΕΕΣ με τον Πούλο:
 "Ο ΕΛΑΣ είχε επιτεθεί σε ορισμένα χωριά, τα οποία έπειτα οπλίστηκαν ενεργώς με ελάχιστη συμβολή της οργάνωσης του ΕΕΣ, κυρίως σε πυρομαχικά, και υπό την ηγεσία τοπικών καπεταναίων, που ανέχονταν με δυσαρέσκεια τον Πούλο, όχι τόσο επειδή οι εθελοντές του ήταν γερμανοντυμένοι και πληρώνονταν, αλλά διότι αμφισβητούνταν η εξουσία τους. Έπειτα δεν είχαν φανερώσει τα όπλα τους για να ενισχύσουν την γερμανική υπόθεση, αλλά τον εαυτό τους, άμεσα απ΄τους αντάρτες και έμμεσα απ΄τα γερμανικά αντίποινα. Ο Κολλάρας εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Εορδαία μόνο αφού έφυγε ο Πούλος από εκεί και εξάλλου οι δύο άνδρες δεν είχαν ποτέ καλές σχέσεις. Η ένταση είχε τόσο αυξηθεί ώστε σύμφωνα με μία πηγή ο Τσερκέζος απ΄την Άρδασα συνάντησε τον καπετάνιο του Κλείτου Ευστάθιο Κωνσταντινίδη με θέμα συνομιλίας την εκτέλεση του Πούλου απ'τον ίδιο, πράξη που τελικά δεν ευοδώθηκε διότι προοιώνιζε γερμανικά αντίποινα." [12]


 Ο ίδιος ο Φραγκίσκος Κολλάρας, στον οποίο γίνεται αναφορά παραπάνω, έλεγε ότι αρνήθηκε να συνεργαστεί με τον Πούλο όπως του πρότειναν αρχικά οι Γερμανοί. Η απάντησή του ήταν:
 "Εγώ με τον Πούλο δεν ταιριάζουμε γιατί εσείς του δώσατε χρήμα και οπλισμό άφθονα και δεν έκανε τίποτα, γιατί ρίχνει στην φωτιά βενζίνη ενώ εμείς έχουμε άλλες αρχές, ρίχνουμε νερό και σβήνει". [13]


 Η μοναδική περίπτωση έμμεσης συνεργασίας του Πούλου με τους εξοπλισμένους χωρικούς του ΕΕΣ ήταν στις επιθέσεις κατά του σλαβόφωνου χωριού Ερμακιά τον Μάρτιο του 1944. Και αυτή η συνεργασία έγινε με την μεσολάβηση των Γερμανών που είχαν την πρωτοβουλία για τις επιθέσεις κατά της Ερμακιάς επειδή αυτή είχε καταστεί απροκάλυπτα ορμητήριο των ελασιτών. Το τμήμα του Πούλου που τότε δρούσε στην ευρύτερη περιοχή συνέδραμε, όπως ήταν φυσικό, τους Γερμανούς. Επικουρική ήταν η συμμετοχή αντρών του ΕΕΣ από κοντινά προσφυγικά χωριά κάποια εκ των οποίων είχαν ήδη υποστεί επιθέσεις απ΄τον ΕΛΑΣ. [14]


 Ο Πούλος πέραν των Γερμανών συνεργαζόταν σε μόνιμη βάση μόνο με το εξαιρετικά κακόφημο ένοπλο τμήμα του Σούμπερτ, και για ένα μικρό χρονικό διάστημα με το τμήμα του οπλαρχηγού Στέργιου Σκαπέρδα.
Ο Σκαπέρδας αρχικά ήταν στέλεχος του ΕΑΜ μέχρι που απεχώρησε όταν αντιλήφθηκε ότι αυτό ελέγχεται απ΄το ΚΚΕ. Αντιμετώπισε την μήνι των ελασιτών και αναγκάστηκε να διαφύγει στην Θεσσαλονίκη. Κατόπιν, οι ελασίτες λεηλάτησαν την περιουσία του. Στην Θεσσαλονίκη ήρθε σε επαφή με τους Γερμανούς και ζήτησε την προστασία τους. Οργάνωσε ένα ένοπλο σώμα με έδρα την Κρύα Βρύση και όταν το τμήμα του Πούλου μετακινήθηκε εκεί τον Μάιο του 1944, ο Σκαπέρδας συνεργάστηκε στενά μαζί του ως τις αρχές του φθινοπώρου. Λίγο πριν την γερμανική αποχώρηση, σταμάτησε η συνεργασία τους διότι ο Σκαπέρδας δεν ήθελε να φύγει μαζί με τους Γερμανούς όπως έκανε ο Πούλος. Αναπόφευκτα εντάχτηκε στον ΕΕΣ. [15]


 
Πηγές:
 [1] "Η Κατοχή εν Μακεδονία", βιβλίο πέμπτο, του Αθανάσιου Χρυσοχόου, σελ.402-4
 [2]  στο ίδιο, σελ.355

 [3] "Έλληνες εναντίον Ελλήνων" του Στράτου Δορδανά, σελ.192-8
 [4] στο ίδιο, σελ.46

 [5] "Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνος Παπαθανασίου, σελ.877
 [6] "ΠΑΟ. Ιστορία και προσφορά της εις την Εθνικήν Αντίστασην 1941-1945" του Αθανάσιου Φροντιστή, σελ.88
 [7] στο ίδιο, σελ. 367

 [8]"Οι αναμνήσεις μου από την δράσιν μου εις τα τμήματα της ΠΑΟ" του Στέφανου Καραμπέρη, σελ.43
 [9] "Οι πρόσφυγες στην δυτική Μακεδονία 1941-1946" του Αθανάσιου Καλλιανιώτη σελ.298

 [10] "ΠΑΟ. Ιστορία και προσφορά της εις την Εθνικήν Αντίστασην 1941-1945" του Αθανάσιου Φροντιστή, σελ.410
 [11] "Οι πρόσφυγες στην δυτική Μακεδονία 1941-1946" του Αθανάσιου Καλλιανιώτη σελ.312

 [12] στο ίδιο, σελ.390

 [13] "Λεηλασία φρονημάτων", τόμος α', του Ιωάννη Κολλιόπουλου, σελ.321

 [14] "Οι πρόσφυγες στην δυτική Μακεδονία 1941-1946" του Αθανάσιου Καλλιανιώτη σελ.387-9

 [15] "Οι άλλοι καπετάνιοι", συλλογικό έργο, σελ.96-97

Στάθης Κωνσταντινίδης (Χασιλάς), ένας αντικομμουνιστής καπετάνιος στην δυτική Μακεδονία - μέρος β'

Αρχικά η ένοπλη φρουρά του Κλείτου αριθμούσε περίπου 80 ενόπλους, άλλα φάνηκε αρκετά αδύναμη και απροετοίμαστη για ν'αντιμετωπίσει την πρώτη οργανωμένη επίθεση του ΕΛΑΣ που έγινε στο χωριό στις 18/02/1944. Οι ελασίτες το κατέλαβαν και έκαψαν πολλά σπίτια οπλιτών του Χασιλά, και φυσικά και του ίδιου. Κατά την διάρκεια της μάχης, σκοτώθηκαν τέσσερις άντρες του Χασιλά, και μετά την μάχη εκτελέστηκαν μετά από βασανιστήρια άλλοι δύο. Μαζί με αυτούς, θύματα των ελασιτών ήταν μία έγκυος γυναίκα που νόμιζαν ότι είχε σύζυγο εξοπλισμένο, και το ανήλικο παιδί του Χατζηκώστα, υπαρχηγού του Χασιλά.
 Μετά από αυτά τα γεγονότα, η οικογένεια του Χασιλά εγκαταστάθηκε προσωρινά σε νοικιασμένο σπίτι στην Κοζάνη.

 Παρά το πλήγμα, η φρουρά του Κλείτου ανασυντάχτηκε. Με πρωτοβουλία του Xασιλά εξοπλίστηκαν και άλλοι χωρικοί απ΄τα γειτονικά χωριά Αμύγδαλα και Εξοχή, με συνέπεια η συνολική δύναμη να φτάσει περίπου τους 180 άντρες. Οπλισμό και πολεμικό υλικό τους εξασφάλισε ο Μιχάλαγας.  Παράλληλα ο Χασιλάς συνεργαζόταν στενά με τους οπλαρχηγούς της ευρύτερης περιοχής (Κυριάκο Ιορδανίδη, Αχιλλέα Τριανταφυλλίδη, Ιωάννη Χαριτωνίδη κτλ), αφού μόνο με την συνεργασία των ενόπλων των γειτονικών χωριών μπορούσε να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικότερα ο ΕΛΑΣ.

 Η επόμενη επίθεση του ΕΛΑΣ έγινε μήνες μετά, στις 23/08/1944, όταν οι περισσότεροι ένοπλοι του χωριού ήταν στο Καρυοχώρι. Στον Κλείτο ήταν μόνο 20 εξοπλισμένοι και δέχτηκαν επίθεση πολλαπλάσιων ελασιτών. Οι ελασίτες μπήκαν στο χωριό, έκαψαν πολλά σπίτια, το σχολείο του χωριού και καταδίωξαν τους λίγους οπλισμένους αμυνόμενους.
 Εντωμεταξύ όμως η επίθεση είχε γίνει γνωστή στις γειτονικές φρουρές του ΕΕΣ που έσπευσαν σε βοήθεια απ΄την Κοιλάδα και το Μαυροδένδρι.
 Η άμεση κινητοποίηση αυτών των δυνάμεων και η επιστροφή των οπλιτών του χωριού είχε σαν συνέπεια τον εγκλωβισμό των ελασιτών στον Κλείτο. Η μόνη δίοδος διαφυγής τους μέσω της λίμνης Σαρρή-Γκιολ. Εκεί έπαθαν πανωλεθρία, καθώς αποτελούσαν πολύ εύκολο στόχο για τους άντρες του ΕΕΣ που τους θέριζαν. Εκτός από αυτούς που σκοτ'ώθηκαν στην λίμνη, βρέθηκαν τα πτώματα άλλων 18 ελασιτών. Σκοτώθηκαν και 7 άντρες του ΕΕΣ.
 Οι απώλειες του ΕΛΑΣ θα μπορούσαν να ήταν πολύ μεγαλύτερες αν δεν είχαν πάρει μαζί τους σαν ανθρώπινη ασπίδα 80 ομήρους, μεταξύ αυτών και πολλά γυναικόπαιδα όπως η κόρη του Χασιλά, Σημέλα. Τελικώς οι όμηροι αφέθηκαν ελεύθεροι αφού σε αντίποινα οι άντρες του ΕΕΣ είχαν συλλάβει γνωστούς κομμουνιστές των γειτονικών χωριών που επίσης αφέθηκαν ελεύθεροι.

 Αυτή ήταν η τελευταία (και φαρμακερή...) επίθεση του ΕΛΑΣ στον Κλείτο. Ως τα θλιβερά γεγονότα του τελευταίου δεκαήμερου του Νοεμβρίου (εφάμιλλα του Μελιγαλά και του Κιλκίς), στα οποία έχουμε αναφερθεί εδώ, δεν έγινε κάτι το συνταρακτικό. Στην μεγάλη ελασίτικη επίθεση της 24ης Νοεμβρίου 1944, το τμήμα του Χασιλά ήταν στο χωριό Πτελιά, και μπόρεσε να διασπάσει τον κλοιό του εχθρού και κατέφυγαν σε ένα νησάκι της λίμνης Σαρρή-Γκιόλ. Όχι για πολύ όμως, καθώς όλοι ήξεραν ότι η περαιτέρω αντίσταση ήταν μάταιη. Έτσι παραδόθηκαν. Οι οπλίτες που ήταν απ΄την κοντινή Ποντοκώμη μετά την παράδοσή τους εκτελέστηκαν απ΄τους κομμουνιστές.

Ο Χασιλάς με τους συνεργάτες του απ΄τον Κλείτο, μεταφέρθηκαν αρχικά στο χωριό Αμύγδαλα. Εκεί αφέθηκαν έκθετοι να λιντσαριστούν από δήθεν "αγανακτισμένους πολίτες". Οι πολύ καλές σχέσεις όμως του Χασιλά με τον Θεοδωρίδη, επικεφαλή των κομμουνιστών του χωριού, τον έσωσε απ΄τα χειρότερα. Βαριά χτυπημένος απ΄το λιντσάρισμα μεταφέρθηκε μαζί με άλλους αιχμαλώτους αρχικά στην Πτολεμαϊδα, μετά στην Κοζάνη και τέλος σε εξορία στο όρος Βόιο μετά από εξαντλητική πορεία μες στον χειμώνα. Μαζί με αυτόν υπέφερε και ο γιος του Ανέστης που παραλίγο να χάσει το φως του. Η κράτηση των αιχμαλώτων στις φυλακές των κομμουνιστών συνοδευόταν από ανελέητους ξυλοδαρμούς, βασανιστήρια και εκτελέσεις. Πολλοί δεν βγήκαν ζωντανοί.
 Η συμφωνία της Βάρκιζας τον Φεβρουάριο του 1945 σήμανε την απελευθέρωση των αιχμαλώτων.

Στις αρχές του 1946, ο Χασιλάς βρέθηκε κατηγορούμενος σαν δοσίλογος εξαιτίας καταγγελιών κομμουνιστών, παρά το ότι δεν είχε διαπράξει κανένα έγκλημα. Αθωώθηκε πανηγυρικά.
 Το επόμενο έτος, αφού πλέον ο συμμοριτοπόλεμος είχε ξεκινήσει για τα καλά, εξελέγη επικεφαλής των καπεταναίων της δυτικής Μακεδονίας. Συγκρότησε ένοπλη οργάνωση με την επωνυμία ΕΣΕΑ Ακριτών και πολέμησε στο πλευρό του εθνικού στρατού.

 Η περίπτωση του Στάθη Κωνσταντινίδη Χασιλά, έχει αρκετές ομοιότητες με αυτήν του Μιχάλαγα, του αρχηγού του ΕΕΣ στην ευρύτερη περιοχή της Κοζάνης. Και οι δυο τους Πόντιοι πρόσφυγες, χωρίς ιδιαίτερη κλίση προς την ένοπλη δράση παρά την αντάρτικη παράδοση της κοινότητάς τους, βενιζελικής πολιτικής προέλευσης, επιτυχημένοι επαγγελματικά και με κύρος στις τοπικές κοινωνίες τους. Και οι δύο αρχικά συνεργάζονταν με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, πρωτού το τελευταίο γκρεμίσει άκομψα τις σχέσεις του μαζί τους. Οι όποιες προσπάθειες έγιναν αργότερα για να τους επαναπροσεγγίσουν ήταν καταδικασμένες σε αποτυχία. Παρά την αντιπαράθεσή τους με τους κομμουνιστές, διατηρούσαν καλές σχέσεις με αρκετά άτομα της αντίπαλης παράταξης και απ'ότι φαίνεται αυτό τους έσωσε την ζωή κατά την αιχμαλωσία τον χειμώνα του 1944-45. Δεν είχαν συμμετοχή σε εγκλήματα κατά αμάχων, που συνηθίζονταν τότε κυρίως απ΄τους ελασίτες και τους Γερμανούς.
 Υπάρχουν βέβαια και αρκετές διαφορές μεταξύ Μιχάλαγα-Χασιλά, κυρίως όσον αφορά τον βαθμό εμπλοκής τους με την ΠΑΟ αρχικά, στην όποια συνεργασία με τους Γερμανούς αργότερα και φυσικά στην θέση τους στην ιεραρχία του ΕΕΣ.

 Το κακό με τον Χασιλά είναι ότι μεταπολεμικά εγκλωβίστηκε -όπως και οι περισσότεροι μάχιμοι αντικομμουνιστές της εποχής- στο μαντρί της κωμικοτραγικής δεξιάς παράταξης. Για τον λόγο αυτό επιβάλλεται να γίνει σαφής διάκριση μεταξύ της αξιοθαύμαστης πολεμικής του δράσης και της κατακριτέας πολιτικής του δράσης.



 Πηγή: "Στάθης Κωνσταντινίδης Χασιλάς. Ένας αλλιώτικος καπετάνιος" του Κώστα Κωνσταντινίδη.

Aπ'το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στην συνεργασία με τους Γερμανούς

 Οι αριστεροί αρέσκονται στο να χαρακτηρίζουν ως "προδότες" όλους αυτούς που εξοπλίστηκαν με την ανοχή ή την ενίσχυση των Γερμανών για να πολεμήσουν τον ΕΛΑΣ. Το θέμα έχει αναλυθεί αρκετά, και θα αναλυθεί ακόμα περισσότερο. Η παρούσα ανάρτηση όμως θα αναφερθεί επιγραμματικά σε κάποια πρόσωπα που έδρασαν στην βόρειο Ελλάδα και των οποίων η δράση καταρρίπτει τα αριστερά στερεότυπα.
 Υπήρχαν πολλοί ορκισμένοι αντικομμουνιστές της κατοχικής περιόδου με έντονη δράση και ηγετικό ρόλο, οι οποίοι αρχικά είτε συνεργάζονταν με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ είτε ήταν κανονικά ενταγμένοι σε αυτό.
 Και όμως από ένα σημείο και μετά αυτοί οι άνθρωποι στράφηκαν εναντίον του.
 Σύμφωνα με την αριστερή λογική, αρχικά ήταν "πατριώτες" (αφού συνεργάζονταν με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ) και μετά έγιναν "προδότες" (αφού στράφηκαν εναντίον του συνεργαζόμενοι από ένα σημείο και μετά με τους κατακτητές).
 Φυσικά η παραπάνω αριστερή λογική είναι για τα πανηγύρια. Δεν μπορεί ένας άνθρωπος να μεταλλαχτεί εν μία νυχτί από πατριώτης σε προδότης και τούμπαλιν.  
 Οπότε οι λόγοι της συνεργασίας των παρακάτω οπλαρχηγών με τους Γερμανούς θα πρέπει να αναζητηθούν αλλού και όχι σε δήθεν προδοσίες.



 Ενδεικτικά αναφέρουμε τα παρακάτω παραδείγματα που αφορούν (πλην ενός)  τον γεωγραφικό χωρο της δυτικής Μακεδονίας:

Μιχάλης Παπαδόπουλος, γνωστότερος ως Μιχάλαγας: Αρχικά συνεργαζόταν με το ΕΑΜ και το ενίσχυε υλικά. Τα έσπασε μαζί τους για λόγους που έχουν αναφερθεί εδώ και πήγε στην ΠΑΟ. Μετά την εκδίωξη της ΠΑΟ απ'τον ΕΛΑΣ, κατέφυγε στους Γερμανούς και υπήρξε ηγετικό στέλεχος του Εθνικού Ελληνικού Στρατού (ΕΕΣ) στην Κοζάνη.

Κώστας Παπαδόπουλος: Ήταν στον εφεδρικό ΕΛΑΣ, αλλά απεχώρησε μετά από έντονη διαφωνία με ένα συγγενικό του πρόσωπο. Εντάχτηκε αρχικά στην ΠΑΟ και μετά στον ΕΕΣ του οποίου υπήρξε ηγετικό στέλεχος στην περιοχή του Κιλκίς. [1]

Φραγκίσκος Κολάρας: Ήταν ανεξάρτητος οπλαρχηγός στην περιοχή της Καστοριάς και αρχικά συνεργαζόταν με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Αντιπαθούσε βαθύτατα τους σλαβόφωνους, και αυτό ήταν αρκετό για να διαρραγούν οι σχέσεις του με τον ΕΛΑΣ. Μετά συνεργάστηκε με την ΠΑΟ, και τελικώς με τους Γερμανούς. Υπήρξε επικεφαλής των ενόπλων χωρικών στην περιοχή της Εορδαίας. [2]

 Πέραν των τριών παραπάνω που είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο (κυρίως οι 2 πρώτοι) στα δρώμενα του κατοχικού εμφυλίου της Μακεδονίας, υπήρχαν και κάποιοι άλλοι μικρότερου βεληνεκούς που ακολούθησαν την ίδια διαδρομή:

Στάθης Κωνσταντινίδης, γνωστότερος ως Χασιλάς: Ενίσχυε αρχικά τόσο το ΕΑΜ όσο και την ΠΑΟ. Οι επαφές του όμως με την ΠΑΟ ήταν μη-αποδεκτές για τους κομμουνιστές και έτσι ήρθε σε ρήξη μαζί τους. Αργότερα οργανώθηκε στον ΕΕΣ σαν οπλαρχηγός στο χωριό Κλείτος. [3]

Αβραάμ Σεμερτζίδης: Αρχικά υπήρξε δέκαρχος του ΕΛΑΣ και συμμετείχε στην μάχη του Φαρδύκαμπου κατά των Ιταλών τον Μάρτιο του 1943. Κατόπιν έγινε ομαδάρχης σε φυλάκιο του ΕΛΑΣ. Τραυματίστηκε σε σύγκρουση με Γερμανούς. Μετά ήρθε σε ρήξη με την ηγεσία γιατί αρνήθηκε να χτυπήσει γερμανικό τμήμα και έφυγε απ΄τον ΕΛΑΣ. Λίγο αργότερα εντάχθηκε στον ΕΕΣ στην Κοζάνη. [4]

Χαρίσιος Βαγιόπουλος: Όταν εμφανίστηκε ο ΕΛΑΣ κατετάγη σε αυτόν, αλλά διαφώνησε γρήγορα και κατέφυγε στην Κοζάνη. Αργότερα ανέλαβε καπετάνιος τμήματος 60 αντικομμουνιστών οπλιτών  με έδρα το χωριό του Καλονέρι Βοϊου. [5]

Βασίλης Kωτσίδης: Τον Μάρτιο του 1943 εντάχθηκε εθελοντικά στο συγκρότημα του ΕΛΑΣ στο Σινιάτσικο. Το φθινόπωρο του ιδίου έτους εντάχθηκε στην ΠΑΟ. Μετά την διάλυση της ΠΑΟ χρημάτισε οπλίτης του ΕΕΣ στον Κλείτο. [6]

Παντελής Θεοδώρου: Διαφωτιστής του ΕΑΜ στην Λυγερή Κοζάνης. Μετά πέρασε στον ΕΕΣ όπου υπηρέτησε ως οπλίτης. [7]

Ηλίας Σισμανίδης: Τον Μάρτιο του 1943 ήταν μέλος δεκαρχίας του ΕΛΑΣ. Το 1944 εντάχθηκε στον ΕΕΣ στο χωριό του την Ακρινή. [8]

Ιωάννης Χαριτωνίδης: Αρχικά υποστήριζε το ΕΑΜ αλλά μετά εντάχθηκε στον ΕΕΣ στο Μαυροδένδρι. [9]

Αντώνιος Δάγκουλας: Εντάχθηκε στον ΕΛΑΣ στα Γρεβενά. Για άγνωστους λόγους έπεσε σε δυσμένεια, συνελήφθη, ανακρίθηκε, φυλακίστηκε και κακοποιήθηκε απ΄τους κομμουνιστές. Κατάφερε να δραπετεύσει και μετά έπεσε στα χέρια των Γερμανών με τους οποίους πλέον συνεργάστηκε με προθυμία. Συνέστησε την Εθνική Ελληνική Ασφάλεια Πόλης Θεσσαλονίκης που ήταν υπό την πλήρη εποπτεία των Γερμανών και συναγωνιζόταν σε τρομοκρατική συμπεριφορά την κομμουνιστική ΟΠΛΑ. Η δράση του ήταν κατα γενική ομολογία κατακριτέα. [10]

 Στέργιος Σκαπέρδας: Ξεκίνησε απ'το ΕΑΜ αλλά απεχώρησε πιθανότατα όταν διαπίστωσε ότι πίσω απ΄το ΕΑΜ βρισκόταν το ΚΚΕ. Μετά από επιθέσεις που δέχτηκε από ελασίτες που λεηλάτησαν την περιουσία του, κατέφυγε στην Θεσσαλονίκη όπου και ξεκίνησε την συνεργασία του με τον γερμανόφιλο συνταγματάρχη Πούλο. Όταν το σώμα του Πούλου μετακινήθηκε στην Κρύα Βρύση, ο Σκαπέρδας συγκρότησε δικό του ένοπλο σώμα και συνεργαζόταν μαζί του. Ανέπτυξε έντονη δράση στον κάμπο των Γιαννιτσών. [11]
  


 Όλα τα παραπάνω παραδείγματα δίνουν μία γενική εικόνα όσον αφορά τις μεταπηδήσεις απ'το ένα στρατόπεδο στο άλλο κατά την διάρκεια του κατοχικού εμφυλίου στην γερμανοκρατούμενη Μακεδονία. Τα αίτια ήταν συνήθως προσωπικά και σπανιότερα πολιτικά. Σε πολλές περιπτώσεις οι πραγματικοί λόγοι αυτών των "μεταγραφών" δεν έγιναν ποτέ γνωστοί και πιθανότατα είχαν να κάνουν με τον μικρόκοσμο της ελληνικής επαρχίας. 
 Όπως και να χει όμως, είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι οι 2 απ'τους 3 κορυφαίους αντικομμουνιστές οπλαρχηγούς του ΕΕΣ  (Μιχάλαγας και Κώστας Παπαδόπουλος, ο τρίτος ήταν ο Κισά Μπατζάκ απ΄τον Κούκο Πιερίας) αρχικά ήταν στο στρατόπεδο του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ...


 [1] "Οι άλλοι καπετάνιοι", σελ.102
 [2] "Οι άλλοι καπετάνιοι", σελ.223-5
 [3] "Στάθης Κωνταντινίδης-Χασιλάς. Ένας αλλιώτικος καπετάνιος" του Κώστα Κωνσταντινίδη, σελ.65, 115-6, 143-4.
 [4]  "Οι άλλοι καπετάνιοι", σελ.259-260
 [5]  "Οι άλλοι καπετάνιοι" σελ.265
 [6]  Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.525
 [7]  Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.522
 [8]  Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.530
 [9]  Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.533
 [10] "Έλληνες εναντίον Ελλήνων" του Στράτου Δορδανά, σελ.289-90.
 [11] "Oι άλλοι καπετάνιοι", σελ.96-7

Τα αίτια της ρήξης των τουρκόφωνων Ποντίων με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ

 

Όπως έχουμε δει, ο σημαντικότερος εχθρός του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στην Μακεδονία την περίοδο της Κατοχής ήταν οι εξοπλισμένοι χωρικοί που περίπου απ’το τέλος του 1943 και μετά είχαν οργανωθεί στον Εθνικό Ελληνικό Στρατό (ΕΕΣ). Το κυριότερο χαρακτηριστικό αυτών των αντι-εαμικών χωρικών ήταν ότι στην μεγάλη τους πλειοψηφία ήταν τουρκόφωνοι Πόντιοι πρόσφυγες. Είχαν έρθει στην Ελλάδα μετά την συνθήκη της Λωζάνης και εγκαταστάθηκαν στην Μακεδονία προσπαθώντας να ξαναφτιάξουν απ΄την αρχή την ζωή τους μετά τον ξεριζωμό. Πολλοί εξ’αυτών συμμετείχαν ενεργά στο αντάρτικο του δυτικού Πόντου την περίοδο 1915-1921 κατά των Τούρκων, στο οποίο βασίστηκε η αντάρτικη παράδοση της συγκεκριμένης κοινότητας.

 Εκ πρώτης όψεως, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι μία κοινότητα ξεριζωμένων προσφύγων με παράδοση στα αντάρτικο θα μπορούσε να βοηθήσει ενεργά την αντάρτικη δράση του ΕΛΑΣ που ελεγχόταν απ’τους κομμουνιστές οι οποίοι ήταν γνωστοί για τα κηρύγματά τους υπέρ των αδυνάτων. Αυτό όμως δεν συνέβη. Και όχι απλά δεν συνέβη, αλλά οι τουρκόφωνοι Πόντιοι έγιναν ο μεγαλύτερος εχθρός του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στην βόρειο Ελλάδα και φυσικά αντιμετωπίστηκαν από αυτόν με την ανάλογη σκληρότητα.

  

 Η παρούσα ανάρτηση θα επιχειρήσει να αναλύσει τα αίτια αυτής της αντιπαλότητας μεταξύ τουρκόφωνων πόντιων και ΕΛΑΣ.  

 Αρχικά πρέπει να τονιστεί ότι η αριστερή φρασεολογία περί "προδοτών και γκεσταπιτών" δεν αντέχει σε κριτική. Άνθρωποι που κράτησαν ζωντανό μέσα τους τον ελληνισμό για τόσους αιώνες σε εχθρικό περιβάλλον και πρωτοστάτησαν στο ποντιακό αντάρτικο δεν μπορεί από την μία στιγμή στην άλλη να έγιναν προδότες. Ούτε βέβαια μπορεί κανείς να εντοπίσει ιδεολογικά κίνητρα στην συνεργασία πολλών Ποντίων οπλαρχηγών με τους Γερμανούς. Οι αμόρφωτοι ως επί το πλείστον Πόντιοι πρόσφυγες δεν είχαν ιδέα περί εθνικοσοσιαλισμού και στην μεγάλη τους πλειοψηφία άνηκαν από την προπολεμική περίοδο στην βενιζελική παράταξη. 

 Μία βασική αιτία της ρήξης ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και τουρκόφωνων Ποντίων ήταν το ότι η αντάρτικη παράδοση των τελευταίων βασιζόταν στην ηγεσία ενός τοπικού οπλαρχηγού που δρούσε αυτόνομα και ανεξάρτητα απ’τους υπολοίπους. Ασκούσε τοπική εξουσία στην περιοχή δράσης του, δίχως να έχει να δώσει λογαριασμό σε κανέναν ανώτερό του. Αυτό ερχόταν εξ’ορισμού σε ευθεία αντίθεση με την δομή του ΕΛΑΣ που ήταν ένας στρατός με ιεραρχική δομή (ειδικότερα απ΄τα μέσα του 1943 και μετά όταν και μετεξελίχθηκε σε τακτικό στρατό), πειθαρχία και υποταγή στα κελεύσματα του σταλινικού ΚΚΕ. Στον ΕΛΑΣ δεν υπήρχαν περιθώρια για παροχή αυτονομίας σε κανέναν τοπικό καπετάνιο ανεξάρτητα απ’το πόσο ικανός ήταν ή το πόσο κόσμο επηρέαζε. Αυτό καθιστούσε αδύνατη την ένταξη των Πόντιων καπεταναίων στον ΕΛΑΣ, και η διάθεση του τελευταίου να μονοπωλήσει τον αντιστασιακό αγώνα έκανε αναπόφευκτη την σύγκρουση μεταξύ τους.

 Αντιθέτως, η άλλη οργάνωση που δρούσε στην Μακεδονία, η ΠΑΟ δεν είχε την ολοκληρωτική λογική του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και ήταν διατεθειμένη να συνεργαστεί με τους Πόντιους οπλαρχηγούς παρέχοντάς τους μία σχετική αυτονομία κινήσεων. Η συνεργασία των Ποντίων καπεταναίων με την ΠΑΟ στο Κιλκίς, στην Πιερία, στην Κοζάνη και αλλού ήταν ακόμα ένας παράγοντας που χειροτέρεψε τις σχέσεις τους με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Οι κομμουνιστές ποτέ δεν αποδέχτηκαν την ύπαρξη και δράση της ΠΑΟ και εξ αρχής είχαν θέσει σαν στόχο τους την ηθική και φυσική εξόντωσή της. Από την στιγμή που οι Πόντιοι αντάρτες ταυτίστηκαν περισσότερο ή λιγότερο με την ΠΑΟ, ήταν λογικό να μπούνε στο στόχαστρο του ΕΛΑΣ. Η ΠΑΟ δεν άντεξε και διαλύθηκε λόγω της μαλθακότητας και της αναποφασιστικότητας της ηγεσίας της. Οι Πόντιοι οπλαρχηγοί αποδείχθηκαν πολύ σκληρότερα καρύδια, καθώς ήταν ικανότατοι σκληροτράχηλοι μαχητές και δεν δίσταζαν να πάρουν όπλα απ’τους Γερμανούς για να υπερασπιστούν τα χωριά τους απ’τον ΕΛΑΣ.

  Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας ήταν ο κομμουνιστικός χαρακτήρας του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Οι τουρκόφωνοι Πόντιοι ήταν αρνητικοί απέναντι στον κομμουνισμό για πολλούς λόγους. Πολλοί υποστηρίζουν ότι ο κυριότερος είχε να κάνει με το θρησκευτικό ζήτημα. Λόγω της τουρκοφωνίας τους, ο κυριότερος παράγοντας της εθνικής τους συνείδησης ήταν η ορθοδοξία. Μία ελληνική κοινότητα με έντονη εθνική συνείδηση που έχει όμως απωλέσει την γλώσσα της ανά τους αιώνες, είναι λογικό να δώσει δυσανάλογα μεγάλο βάρος στην θρησκεία και να την ανάγει στο κυριότερο στοιχείο της εθνικής της ταυτότητας. Αυτό όμως από μόνο του δεν αρκεί για να εξηγήσει τα αντικομμουνιστικά αισθήματα των τουρκόφωνων Πόντιων. Άλλωστε τότε το ΕΑΜ σε καμμία περίπτωση δεν έθιγε το θρησκευτικό συναίσθημα του λαού ενώ μέχρι και κάποιοι ιερείς είχαν ενταχθεί σε αυτό (π.χ. μητροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ). Παράλληλα υπήρχαν και άλλοι τουρκόφωνοι πρόσφυγες μη-Πόντιοι (μικρασιάτες) που ενίσχυσαν τον ΕΛΑΣ.

Οπότε ο κυριότερος λόγος του αντικομμουνισμού των τουρκόφωνων Ποντίων θα πρέπει να αναζητηθεί αλλού. Και αυτό είναι οι  δυσάρεστες αναμνήσεις τους για την φιλική στάση της ΕΣΣΔ απέναντι στην Τουρκία του Κεμάλ, κάτι που έπληξε καίρια το ποντιακό αντάρτικο και τον ελληνισμό γενικότερα και συνέβαλλε αποφασιστικά στα δεινά που υπέστησαν οι Πόντιοι απ’τους Τούρκους.

 Για τον ίδιο λόγο, οι τουρκόφωνοι Πόντιοι ήταν πολύ επιφυλακτικοί και με τους Άγγλους τους οποίους επίσης θεωρούσαν συνυπεύθυνους για την μικρασιατική καταστροφή. Αυτή ήταν μία ακόμη διαφοροποίησή τους απ’την ΠΑΟ, της οποίας οι αξιωματικοί θεωρούνταν -και ήταν- ως επί το πλείστον αγγλόφιλοι. Όσο όμως πέρναγε ο καιρός και διαφαινόταν η προοπτική της απόλυτης κυριαρχίας του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ μετά την γερμανική αποχώρηση τα όποια αντιαγγλικά αισθήματα των Ποντίων υποχωρούσαν μπροστά στον κομμουνιστικό κίνδυνο.

 

 Μία άλλη σημαντική αιτία ήταν το ότι στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ εντάχθηκαν ομάδες με τις οποίες οι  τουρκόφωνοι Πόντιοι δεν είχαν καθόλου καλές σχέσεις. Τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα ήταν οι σλαβόφωνοι της Μακεδονίας και οι Έλληνες πρόσφυγες απ’τον Καύκασο. Οι σχέσεις αυτών των δύο κοινοτήτων με τους τουρκόφωνους Πόντιους ήταν τεταμένες από την προπολεμική περίοδο, και η υπερεκπροσώπησή τους στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ αυτομάτως λειτουργούσε αποτρεπτικά για την συνεργασία των Ποντίων με την ίδια οργάνωση. Ειδικότερα για το μέρος των σλαβόφωνων που δεν είχαν ελληνική συνείδηση (μικρό ποσοστό μεν, υπαρκτό δε), οι βάσεις για την ταύτιση τους με τους κομμουνιστές είχαν μπει από την περίοδο 1924-1935 κατά την οποία επίσημη θέση του ΚΚΕ ήταν η ανεξαρτητοποίηση της Μακεδονίας. Στην Κατοχή, η πολιτική ανοχής του ΚΚΕ/ΕΑΜ απέναντι στους βουλγαρίζοντες σλαβόφωνους κομιτατζήδες οι οποίοι είχαν εξοπλιστεί απ’τους κατακτητές, που αποσκοπούσε στο να τους προσεταιριστεί (όπως και κατάφερε σε πολύ μεγάλο ποσοστό) έριξε λάδι στην φωτιά και ενέτεινε την αντιπαράθεση.

 Αυτή ήταν μία σύνοψη των σημαντικότερων και λιγότερο σημαντικών λόγων της αντιπαλότητας μεταξύ τουρκόφωνων Πόντιων και ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στην κατοχική Μακεδονία. Η αντιπαλότητα αυτή πήρε σύντομα την μορφή ενός άγριου τοπικού εμφυλίου, αντίστοιχου άλλων κατοχικών εμφυλίων συρράξεων που ξέσπασαν σε άλλες περιοχές. Οι Γερμανοί κατά κανόνα περιορίζονταν σε ρόλο παρατηρητή, και αρκούνταν στο να ενισχύουν, από ένα σημείο και μετά, με ελαφρύ οπλισμό και πυρομαχικά τους τουρκόφωνους Πόντιους οι οποίοι ξεκάθαρα θεωρούσαν τον ΕΛΑΣ πολύ χειρότερο εχθρό απ’τους Γερμανούς των οποίων η σύντομη αποχώρηση ήταν βέβαιη. Με αντίστοιχη εχθρότητα βέβαια τους έβλεπε και ο ΕΛΑΣ που στρεφόταν πρωτίστως εναντίον τους και δευτερευόντως κατά των κατακτητών. Τελικώς, ο ΕΛΑΣ επικράτησε μετά από πολύ κόπο τον Νοέμβριο του 1944, πληρώνοντας βαρύ φόρο αίματος και καταφεύγοντας σε ανήκουστες βιαιότητες που μόνο κακό του έκαναν στο πολιτικό επίπεδο.

Βετεράνοι ελασίτες παραδέχονται την εγκληματική τακτική τους εναντίον χωρικών της Μακεδονίας

 

Είχαμε δει εδώ την ενδιαφέρουσα ομολογία του ελασίτη καπετάνιου λόχου Κώστα Τσανικλίδη σχετικά με τους πραγματικούς λόγους της επίθεσης του ΕΛΑΣ εναντίον χωρικών.

 Ο Τσανικλίδης είναι γενικώς αρκετά κατατοπιστικός γύρω από παρόμοια περιστατικά στην περιοχή του Κιλκίς τα οποία και έζησε απο πρώτο χέρι.

 Ενδεικτικό είναι το παρακάτω απόσπασμα απ΄το βιβλίο του:

                           "Το 13ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ" του Κώστα Τσανικλίδη, σελ.201-2
                                     
        Σύμφωνα με τον συγγραφέα που συμμετείχε στην επίθεση:

   - Ο καπετάνιος του τάγματος με το ψευδώνυμο Όμηρος αποφάσισε την επίθεση στον χωριό Αναβρυττό, επειδή σύμφωνα με την κρίση του "το ηθικό των ανταρτών ήταν πεσμένο"...
  - Σύμφωνα με την διαταγή του δεν θα παίρνονταν αιχμάλωτοι !!!! Προφανώς θεωρούσε ότι η μαζική σφαγή θα ανύψωνε το ηθικό των ανταρτών του...
 - Κανείς από τους αντάρτες δεν αντέδρασε στο άκουσμα αυτής της παρανοϊκής διαταγής, κάτι που προξένησε εντύπωση στον Τσανικλίδη που ήταν παρών, και ισχυρίζεται ότι ήταν ο μόνος που εξέφρασε αντιρρήσεις.
- Τελικώς η επίθεση έγινε και ολοκληρώθηκε με το κάψιμο του χωριού και πολλούς νεκρούς κατοίκους του μεταξύ των οποίων και ο αδελφός ενός μέλους του ΕΑΜ!!!! Ούτε που λογαριάζανε ποιον σκοτώνανε δηλαδή...
- Η διαταγή του καπετάν-Όμηρου για ολοκληρωτική εξολόθρευση των ανδρών του χωριού δεν εφαρμόστηκε, χάρη στον Τσανικλίδη. Έτσι ισχυρίζεται ο τελευταίος τουλάχιστον. Αυτό που προκαλεί όμως εντύπωση είναι ότι δεν αναφέρεται πουθενά η αντίδραση του ανώτερου του στην ιεραρχία του ΕΛΑΣ καπετάν-Όμηρου του οποίου η διαταγή δεν εκτελέστηκε. Με δεδομένη την αυστηρή ιεραρχική δομή του ΕΛΑΣ (όσον αφορά τους καπετάνιους τουλάχιστον), είναι απίθανο να μην αντέδρασε ο υπεύθυνος καπετάνιος του τάγματος. Ο Τσανικλίδης όμως σιωπά επί του θέματος και αυτό μοιραία δημιουργεί υποψίες για το αν λέει όλη την αλήθεια. Επίσης δεν γίνεται αναφορά στην τύχη των αιχμαλώτων χωρικών του Αναβρυττού που σύμφωνα με τον συγγραφέα στάλθηκαν στην Ποντοκερασιά.
- Ο Τσανικλίδης κάνει την αυτοκριτική του γράφοντας ότι μετά την επίθεση "δεν τον χώραγε ο τόπος" και ότι θεωρούσε απαράδεκτο να σκοτώνονται Έλληνες μεταξύ τους και να αφήνονται ανενόχλητοι οι κατακτητές, εκθέτοντας με την τρόπο αυτό την εμφυλιοπολεμική τακτική και τις προτεραιότητες του ΕΛΑΣ.
 


        Μία αντίστοιχη ομολογία για τις καταστροφές που προκάλεσαν οι κομμουνιστές στα χωριά της Πτολεμαϊδας κάνει και ο Τάκης Μπουρλίδης, ομαδάρχης της διμοιρίας ΕΠΟΝ στο 2ο Τάγμα του 16ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ:

 

"ΕΛΑΣ - Το 16ο Σύνταγμα Βερμίου" του Τάκη Μπουρλίδη, σελ.264

    

 Όταν οι ίδιοι οι κομμουνιστές παραδέχονται τον πόνο και την δυστυχία που προκάλεσαν βυθίζοντας στο πένθος και στην ανέχεια ολόκληρα χωριά για γελοίους λόγους (βλ. ανύψωση του πεσμένου ηθικού των ανταρτών...), τότε τα περαιτέρω σχόλια είναι περιττά...           

Η δράση του Μιχάλαγα - μέρος Β'

 συνέχεια από εδώ

 

 Ο Μιχάλαγας έφτασε στην Θεσσαλονίκη γύρω στο τέλος του 1943, ουσιαστικά κυνηγημένος απ’τον ΕΛΑΣ. Αρχικά εντάχθηκε στην νεοσύστατη οργάνωση ΠΟΕΤ (Πανελλήνια Οργάνωση Εθνικιστών Ταγμάτων) του Αντώνη Βήχου, και ήταν ανάμεσα στους 13 που υπέγραψαν την προκήρυξη της οργάνωσης. Η προκήρυξη στρεφόταν κατά του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ (κάτι φυσιολογικό αφού οι περισσότεροι ήταν κυνηγημένοι απ’τον ΕΛΑΣ) και καλούσε τον κόσμο να τον πολεμήσει σε συνεργασία με τους Γερμανούς, με την ρητή επιφύλαξη ότι οι Γερμανοί θα τους εξοπλίσουν αναλόγως. [1]

 Η ΠΟΕΤ όμως διαλύεται πολύ γρήγορα καθώς ο αρχηγός της ο Βήχος αποδεικνύεται αναξιόπιστος και χάνει την εμπιστοσύνη των οπλαρχηγών και των αξιωματικών που τον πλαισιώσαν. Οι περισσότεροι αποχωρούν και μεταξύ αυτών και ο Μιχάλαγας.

 Έχοντας πλέον εξασφαλίσει γερμανικό οπλισμό και πολεμικό υλικό επιστρέφει στην περιοχή της Κοζάνης, και ιδιαίτερα στα χωριά Σκάφη, Ίμερα και Λεύκαρα. Στην Ζαρκαδόπετρα ύψωσε την σημαία της επαναστάσεως κατά του ΕΛΑΣ. [2] Βρήκε ανταπόκριση απ’τους ντόπιους καθώς αυτοί υφίσταντο διαρκώς τις επιθέσεις του ΕΛΑΣ. Tην περίοδο Δεκέμβριος 1943 – Ιανουάριος 1944 είχαν χτυπηθεί απ’τον ΕΛΑΣ χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία τα εξοπλισμένα χωριά Πελαργός, Λεύκαρα, Σκάφη. [3]

 Την ίδια περίοδο αποφασίζεται στην Κοζάνη η ένωση των αντικομμουνιστών σε μία ενιαία οργάνωση. Ονομάζεται ΕΕΣ (Εθνικός Ελληνικός Στρατός) και στο παράρτημα Κοζάνης αρχηγός εξελέγεται ο Μιχάλαγας με τον βαθμό του καπετάνιου.[4]

 Οι επιθέσεις του ΕΛΑΣ κατά των εξοπλισμένων χωρικών που πρόσκεινται στον ΕΕΣ συνεχίζονται με αμείωτη ένταση την περίοδο Φεβρουάριος-Μάιος του 1944 που χτυπήθηκαν πολλά χωριά (Πελαργός, Κομνηνά, Κλείτος, Ακρινή, Άγιος Δημήτριος, Ρυάκι κτλ) και η ευρύτερη περιοχή πλέον ταλανίζεται από την εμφύλια διαμάχη.[5]

 Στις αρχές του καλοκαιριού του 1944 και ενώ οι επιθέσεις του ΕΛΑΣ έχουν ατονήσει λόγω των γερμανικών εκκαθαριστικών επιχειρήσεων, ο Μιχάλαγας μεταβαίνει στην Θεσσαλονίκη μαζί με άλλους οπλαρχηγούς κατόπιν γερμανικής πρόσκλησης. Έρχεται σε επαφή με τον αρχηγό του ΕΕΣ Πιερίας Κυριάκο Παπαδόπουλο (γνωστότερο ως Κισά Μπατζάκ καθ’ότι τουρκόφωνος πόντιος), τον αρχηγό του ΕΕΣ Κιλκίς Κώστα Παπαδόπουλο και άλλους οπλαρχηγούς και συντονίζουν από κοινού την δράση τους.

 Μαζί με τον Κισά Μπατζάκ ταξιδεύουν στην Βιέννη τον Ιούλιο για συνομιλίες με Γερμανούς προκειμένου να εξασφαλίσουν μεγαλύτερη στρατιωτική ενίσχυση. Παρακάτω η σχετική φωτογραφία απ΄τις συνομιλίες της Βιέννης, όπου ο Μιχάλαγας φαίνεται τρίτος από δεξιά [6]:

 

 

 "Έλληνες έναντίον Ελλήνων" του Στρ. Δορδανά, σελ.280

  Στις 31/08/1944 ορίζεται η διοίκηση του ΕΕΣ και ο Μιχάλαγας αναλαμβάνει διευθυντής οικονομικών.[7]

  

  Παρά την επιφανειακή συνεργασία του όμως με τους Γερμανούς, ο Μιχάλαγας είχε ανοικτό δίαυλο επικοινωνίας με τον ευρύτερο αντι-εαμικό χώρο. Ήδη απ’τον Ιούνιο του 1944 είχε προσπαθήσει να συνεργαστεί με τον ΕΔΕΣ, χωρίς όμως κάποιο αποτέλεσμα.[8] 

  Επίσης κατά την παραμονή του στην Θεσσαλονίκη είχε απαντήσει θετικά σε διερευνητική πρόταση του γενικού επιθεωρητή νομαρχιών Μακεδονίας Αθανάσιου Χρυσοχόου σχετικά με το αν θα δεχόταν να αποκολληθεί απ’τους Γερμανούς και να στραφεί εναντίον τους. Το σχέδιο ήταν να συνασπισθούν  όλες οι εθνικές δυνάμεις της Β.Ελλάδος και να ταχθούν υπό τις διαταγές αξιωματικών της οργάνωσης Ιεραρχία, και κατ’επέκταση της κυβέρνησης του Καϊρου, με σκοπό να στραφούν κατά των Γερμανών.  Παρά τις θετικές απαντήσεις των ηγετών του ΕΕΣ, η κυβέρνηση του Καϊρου δεν έδωσε την έγκρισή της για την υλοποίηση του σχέδιου. [9]

   

 Ο Μιχάλαγας επέστρεψε αρχές Σεπτεμβρίου στην περιοχή της Κοζάνης, όπου οι επιθέσεις του ΕΛΑΣ είχαν ξαναρχίσει ακόμα πιο εντατικές κατά των εξοπλισμένων χωρικών (επιθέσεις κατά του Βατερού, της Άρδασσας κτλ). [10]

 Τότε συνέβη ένα ενδιαφέρον περιστατικό. Στις 10/09/1944 οπλίτες του καπετάν Παντελή (ντόπιος οπλαρχηγός του ΕΕΣ)  χτύπησαν κατά λάθος  μία ομάδα Άγγλων λίγο έξω απ’το Μαυροδένδρι, σκοτώνοντας τον έναν από αυτούς και τον  Έλληνα οδηγό του, και συλλαμβάνοντας τους υπόλοιπους. Όταν έγινε σαφές ότι επρόκειτο για Άγγλους και όχι για ελασίτες, αφέθηκαν ελεύθεροι, τους επεστράφησαν τα όπλα και  οι  Άγγλοι προθυμοποιήθηκαν να μεσολαβήσουν για να γίνει συνάντηση μεταξύ ΕΕΣ-ΕΛΑΣ.

Η συνάντηση έγινε λίγο έξω απ΄το Μαυροδένδρι στις 14 Σεπτεμβρίου 1943.

Τον ΕΕΣ εκπροσωπούσε κυρίως  ο Μιχάλαγας, τον ΕΛΑΣ ο Αλέξανδρος Ρόσιος (γνωστός και ως καπετάν Υψηλάντης του 27ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ) και ήταν παρόντες και οι Άγγλοι Ουίκστεντ και Τσάντλερ. Ο Μιχάλαγας ήταν πρόθυμος να παραδοθεί ο ΕΕΣ στους Άγγλους, αλλά ο ΕΛΑΣ δεν συμφωνούσε και έτσι η συνάντηση απέβη άκαρπη. [11]

 

 

  

 "Διχασμένη Χώρα" του Τζέφρι Τσάντλερ, φωτογραφικό παράρτημα

Οι μάχες συνεχίζονταν με αποτυχημένες επιθέσεις του ΕΛΑΣ κατά χωρικών του ΕΕΣ (π.χ. Ίμερα, Βαθύλακκος, Μεσιανή, Ροδίτης κτλ). Αξιοσημείωτο είναι ότι οι Γερμανοί παρέμεναν θεατές σε όλη αυτήν την ενδοελληνική διαμάχη, και οι χωρικοί μόνοι τους με ελαφρύ οπλισμό  υπεράσπιζαν τις εστίες τους αντιμετωπίζοντας επιτυχώς τον ΕΛΑΣ. [12]

 

 Μετά την αποχώρηση των Γερμανών απ΄την Κοζάνη στις 28/10/1944, συνεχίστηκαν οι προσπάθειες διαπραγμάτευσης μεταξύ ΕΛΑΣ-ΕΕΣ με πρωτοβουλία των Άγγλων, δυνάμεις των οποίων είχαν πλέον φτάσει στην περιοχή και επιχειρούσαν κατά των Γερμανών. Πέραν της παράδοσης 28 αξιωματικών του ΕΕΣ στους Άγγλους, οι διαπραγματεύσεις δεν έφεραν κάποιο αποτέλεσμα. Οι Άγγλοι ζητούσαν απ’τους οπλαρχηγούς του ΕΕΣ να αφοπλιστούν και να παραδοθούν. Οι τελευταίοι ήταν μεν πρόθυμοι να παραδοθούν στους Άγγλους αλλά από την άλλη φοβόντουσαν ότι οι  Άγγλοι δεν θα μπορούσαν να τους προστατέψουν  απ’τον ΕΛΑΣ στα χέρια του οποίου η μοίρα τους ήταν προδιαγεγραμμένη. [13] Τις ίδιες μέρες (αρχές Νοεμβρίου) έγινε και η μάχη στο Κιλκίς που ολοκληρώθηκε με την σφαγή χιλιάδων αιχμαλώτων του ΕΕΣ που είχαν παραδοθεί στον ΕΛΑΣ. Συνεπώς, οι φόβοι των αντρών του ΕΕΣ Κοζάνης όσον αφορά την μεταχείρισή τους απ’τον ΕΛΑΣ δεν ήταν αδικαιολόγητοι.

 Οι τελευταίες συζητήσεις έγιναν στις 22-23 Νοεμβρίου 1944 σε υψηλό επίπεδο με την συμμετοχή εκπροσώπου της κυβέρνησης εθνικής ενότητας (Παπαλαζάρου) και του καπετάνιου της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας του ΕΛΑΣ, του Μάρκου Βαφειάδη. Όπως ήταν φυσικό δεν κατέληξαν πουθενά, και πως θα μπορούσαν άλλωστε αφού η έγκριση να χτυπηθεί ο Μιχάλαγας είχε δοθεί απ΄την ηγεσία του ΚΚΕ μερικές μέρες πριν στην Αθήνα σε συνάντηση του Βαφειάδη με τον γ.γ του ΚΚΕ Γ.Σιάντο.[14]

 Η επίθεση του ΕΛΑΣ ξεκίνησε την επόμενη μέρα 24/11/1944. Οι εχθροπραξίες κράτησαν δύο μέρες, ως τις 26/11. Οι άντρες του ΕΕΣ δεν άντεξαν την πίεση του ΕΛΑΣ. Πολλοί παραδόθηκαν, άλλοι διέφυγαν για να αποφύγουν την σύλληψη. Οι ελασίτες προέβαιναν σε μαζικές εκτελέσεις στα χωριά που κυρίευαν. Στα Ίμερα π.χ. εκτέλεσαν 84 άνδρες και 4 γυναίκες, στα Πετρανά 83 άνδρες, δύο  γυναίκες και ένα νήπιο (!!!) στον Βαθύλακκο 43 άνδρες και 6 γυναίκες. Αποδεδειγμένα εκτελέστηκαν 437 άτομα, ενώ άλλοι υπολογισμοί ανεβάζουν τον αριθμός των εκτελεσθέντων στους 820. Όπως και να χει όμως, τα πεδινά χωριά της Κοζάνης στην κατοχή είχαν περισσότερους νεκρούς απ΄την ελασίτικη θηριωδία παρά απ’τους Γερμανούς… [15]

 Ο Μιχάλαγας συνελήφθη στις 17/12/1944 στην Ζαρκαδόπετρα, μετά από συμπλοκή που στοίχισε την ζωή σε 5 ελασίτες. Ήταν τυχερός και γλίτωσε από την εκτέλεση διότι συνελήφθη από άντρες ενός καπετάνιου του ΕΛΑΣ με τον οποίο είχε άριστες σχέσεις από παλιά. Μετεφέρθη στην Κοζάνη, όπου κλείστηκε στην φυλακή.[16] Ακόμα και οι ελασίτες τον κοίταζαν με θαυμασμό, καθώς οι ηγετικές του ικανότητες ήταν γενικώς παραδεκτές. [17] Δεν πέρασε από δίκη και μετά την συμφωνία της Βάρκιζας αφέθηκε ελεύθερος. Πέθανε υπο αδιευκρίνιστες συνθήκες στην Θεσσαλονίκη το 1946. Η πιθανότερη εκδοχή είναι ότι αυτοπυροβολήθηκε κατά λάθος. [18]

   

 Ο Μιχάλαγας είναι μία χαρακτηριστική περίπτωση πρόσφυγα οπλαρχηχού που έδρασε στην κατοχική Μακεδονία. Τα κίνητρα της δράσης του σε καμμία περίπτωση δεν ήταν ιδεολογικοπολιτικά. Στράφηκε κατά του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ για λόγους καθαρά προσωπικούς, και αυτό φυσικά δεν του συγχωρήθηκε. Η ΠΑΟ στην οποία εντάχθηκε απεδείχθη πολύ αδύναμη για να τον προστατέψει απ΄την επιθετικότητα του ΕΛΑΣ, και έτσι φυσιολογικά προσέγγισε τους Γερμανούς, ελλείψει άλλης επιλογής. Αυτοί δεν είχαν κανένα πρόβλημα να τον εξοπλίσουν (όπως και πολλούς άλλους) αφού τους συνέφερε να υποδαυλίζουν τις ενδοελληνικές διαμάχες. Ο Μιχάλαγας εκμεταλλεύτηκε την γερμανική βοήθεια, όχι για να κερδίσει χρήματα ή αξιώματα, αλλά για να αυτοπροστατευτεί και να αγωνιστεί κατά του ΕΛΑΣ. Το έκανε και με το παραπάνω, καθώς ήταν ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης 2.500 εξοπλισμένων χωρικών στην περιοχή της Κοζάνης που αγωνίζονταν κατά του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.

  Σε καμμία περίπτωση λοιπόν δεν πρέπει να λοιδωρείται η δράση εθνικών αγωνιστών όπως ο Μιχάλαγας, επειδή έπραξαν το "αμάρτημα" να καταφύγουν στην μικρή γερμανική βοήθεια. Δεδομένων των συνθηκών ήταν το μόνο που μπορούσε να κάνει για να επιβιώσει, και πολύ καλά έκανε διότι έτσι τουλάχιστον δημιουργήθηκε ένα υπολογίσιμο αντίβαρο στον ΕΛΑΣ στην εθνικά ευαίσθητη περιοχή της δυτικής Μακεδονίας.

[1]  "Έλληνες εναντίον Ελλήνων" του Στρ. Δορδανά, σελ.218

[2] Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.357

[3] Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.360-2

[4] Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.366

[5] Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.380-5

[6] "Έλληνες εναντίον Ελλήνων"του Στρ. Δορδανά, σελ. 279

[7] "Έλληνες εναντίον Ελλήνων" του Στρ. Δορδανά, σελ. 276

[8]  Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.350

[9]  "Η κατοχή εν Μακεδονία" τόμος Ε' του Αθ. Χρυσοχόου, σελ. 351 και σελ. 361-2.

[10] Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.395-6

[11] "Διχασμένη χώρα" του Τζέφρι Τσάντλερ, σελ.51-54

[12] Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.399-400

[13] "Δυτική Μακεδονία, Αντίσταση και Συμμαχική Στρατιωτική αποστολή" του Νίκολας Χάμμοντ, σελ.258-9

[14] "Απομνημονεύματα" τόμος Γ' του Μάρκου Βαφειάδη, σελ.16

[15] Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.408-9

[16] Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.416

[17] "Λεηλασία Φρονημάτων" τόμος Α' του Γιάννη Κολλιόπουλου, σελ.80

[18] "Οι άλλοι καπετάνιοι", συλλογικό έργο, σελ. 241