Ένα μικρό τυπικό παράδειγμα του πως γράφει ιστορικά κείμενα ο αριστερός γερμανός Χάγκεν Φλάισερ

 Ο Χάγκεν Φλάισερ είναι απ΄τους γνωστότερους ξένους ερευνητές-ιστορικούς που ασχολούνται με την νεώτερη ελληνική ιστορία. Έχει εστιάσει ιδιαίτερα στην κατοχική περίοδο και το έργο του "Στέμμα και σβάστικα" θεωρείται απ΄τα πλέον κλασσικά της σύγχρονης βιβλιογραφίας σχετικά με το 1941-44. Όχι άδικα, καθώς πράγματι εμπεριέχει πληθος στοιχείων, πολλά εκ των οποίων ήταν εξαιρετικά ενδιαφέροντα και άγνωστα μέχρι την έκδοσή του.
 Το κακό όμως είναι πως είναι προφανές ότι ο αριστερός (ουδέποτε το έκρυψε) συγγραφέας κάθε άλλο παρά αμερόληπτος είναι όσον αφορά την κριτική που ασκεί σε πρόσωπα και καταστάσεις.

 Είναι φυσικά πρακτικά αδύνατο σε μία ανάρτηση να γίνει κριτική σε ένα δίτομο έργο εκατοντάδων σελίδων ενός ιστορικού.
 Είναι όμως δυνατόν να επισημανθούν κάποια επιμέρους στοιχεία που καταδεικνύουν τις προθέσεις του συγγραφέα.

 Ο Φλάισερ, όπως όλοι οι σύγχρονοι ερευνητές, χρησιμοποιεί πολλές παραπομπές σε πρωτογενείς πηγές προκειμένου να υποστηρίξει τους ισχυρισμούς του και να τεκμηριώσει τα γραπτά του.

 Π.χ. στην σελ.321 του α' τόμου (έκδοση της εφημερίδας "Το Βήμα") γράφει:

  Αναφέρεται στον θάνατο του Τσιγάντε και υποστηρίζει ότι οι ακραίοι βασιλικοί χάρηκαν για τον θάνατό του πολύ περισσότερο απ΄τους εαμίτες. Εμμέσως υπαινίσσεται ότι αφού οι ακραίοι βασιλικοί χάρηκαν περισσότερο, τότε ίσως και αυτοί να τον είχαν καρφώσει στους Ιταλούς...
 Για την τεκμηρίωση των ισχυρισμών του βασίζεται στην παραπομπή 27, που αν πάμε λίγο παρακάτω στην σελ.329 είναι η εξής:

 Η βασική γραπτή πηγή του είναι οι σελίδες 130-131 του βιβλιο του Νίκου Αντωνακέα "Φως εις το σκότος της Κατοχής". Ο Αντωνακέας ήταν στέλεχος της αντιστασιακής οργάνωσης Εθνοκοινωνική Επανάστασις που ήταν φανατικά φιλοβασιλική και φιλομεταξική.

 Παρακάτω βλέπουμε τις συγκεκριμένες σελίδες απ΄το βιβλίο του Αντωνακέα:

 

Όπως μπορεί να διαβάσει ο αναγνώστης, πουθενά ο Αντωνακέας δεν εκφράζει την ικανοποίησή του για τον θάνατο του Τσιγάντε, ούτε βέβαια του χρεώνει "σκοτεινές αριστερές δραστηριότητες", όπως ισχυρίζεται ο Φλάισερ. 

 Ο Αντωνακέας ασκεί μεν έντονη (και προφανέστατα άδικη) κριτική στον Τσιγάντε, αλλά αυτό απέχει πολύ απ΄το να εκφραστεί ικανοποίηση για τον θάνατό του. 

 Άλλωστε αυτή η "ικανοποίηση" θα καταγραφόταν πρωτίστως σε κάποια απ΄τις εφημερίδες που εξέδιδε η συγκεκριμένη οργάνωση κατά την Κατοχή, και όχι σε ένα βιβλίο που πρωτοκυκλοφόρησε τέσσερα χρόνια μετά το θάνατο του Τσιγάντε, το 1947. 

 Ο Φλάισερ όμως δεν παρέθεσε κάποιο φύλλο εφημερίδας της Ε.Ε, που να τεκμηριώνει τον ισχυρισμό του, παρά μόνο παρέπεμψε σε απόσπασμα ενός βιβλίου που δεν αποδεικνύει τίποτα.

 Θα επανέλθουμε συντόμως για τον συγκεκριμένο γερμανό ιστορικό....

Ο Τσιγάντε για το ΕΑΜ

Ο Ιωαννης Τσιγάντε κατά την παραμονή του στην Αθήνα ήρθε σε επαφή με ανθρώπους απ'όλο το πολιτικό φάσμα και με εκπροσώπους αντιστασιακών οργανώσεων.
Αφού σχημάτισε άποψη, έστειλε στις βρετανικές υπηρεσίες του Καϊρου μία ολοκληρωμένη "Έκθεση επί της πολιτικής καταστάσεως" η οποία παρατίθεται στις σελίδες 88-89 του "Μίδας 614" του Σπύρου Κώτση. Ο συγγραφέας δεν αναφέρει την ημερομηνία της έκθεσης, αλλά προφανώς αυτή θα συντάχθηκε γύρω στο τέλος του 1942..

 Σε αυτήν την έκθεση ο Τσιγάντε αναφέρεται και στο ΕΑΜ για το οποίο λέει τα εξής:


 5. ΕΑΜ - Ουδεμία απολύτως αμφιβολία χωρεί, ότι το ΕΑΜ είναι καθαρώς και ουσιαστι­κώς κομμουνιστική οργάνωσις. Ή Διοίκησις, τα νεύρα, η τακτική και αι επιδιώξεις της ορ­γανώσεως ταύτης ειναι καθαρώς κομμουνιστικά. Παρακαλώ να πιστεύητε απολύτως ότι επιβάλλεται και από πολεμικής και άπό πολιτικής (ελληνικής και αγγλικής απόψεως), ή μή παρο­χή ουδενός μέσου η βοηθειας είς τό ΕΑΜ
Οι λόγοι είναι οι κάτωθι:
α) Το ΕΑΜ επαιζεν τόν ρόλον του φρονηματισμού και εμψυχώσεως τοϋ λαού. Ρόλον επαναστατικο-πολιτικόν. Λόγω της οργανώσεως και τεχνικής αυτού, λόγω σοβαρών σφαλ­μάτων άτινα διέπραξε, ελάχιστο πράγματα δύναται να προσφέρη από πολεμικής απόψεως.
 
β) Ή τακτική τοϋ ΕΑΜ μονοπωλήσεως τοϋ αγώνος, τακτική αποδεδειγμένη (όρα εκθεσιν ανταρτικών) εκ πλείστων παραδειγμάτων καθίστα τήν μετ' αυτού συνεργασία δυσχερή, και πρωτίστως αποκρούει πάντα τα λοιπά (μη κομμουνιστικά μαχητικά στοιχεία, προκαλούσα την αντίδρασιν αυτών. Πας μη-κομμουνιστής ή μη υποτασσόμενος πλήρως εις την κομμουνιστικήν τακτικήν και διοίκησιν δεν γίνεται δεκτός. Πας αντάρτης ή μαχητής μη ανήκων εις το ΕΑΜ ή δρων ανεξαρτήτως κατηγορείται ώς προδότης, φασίστας κλπ. Η τακτική μονοπωλήσεως φθάνει μέχρι εκτελέσεων και καταδόσεων. Η πρόκλησις συνεργασίας όλων είναι θεωρητική μόνον. Είναι απάτη. Καλούν όλους, αλλά υπό τον απαράβατον όρον ότι θα υπακούωσι και θα υποτάσσονται εις τους κομμουνιστικούς ηγέτας.
 
Τούτο έγινε πλέον αντιληπτόν εις όλους και το ώραιον σύνθημα το οποίον τόσους αρ­χικώς προσελκυσεν, έπαυσε να εξασκή τήν έλξιν αυτού. Άντιθέτως καθημερινοί είναι οι αποχωρήσεις ατόμων και ομάδων αίτινες αντελήφθησαν ότι εγένοντο όργανα των κομμου­νιστών και των επιδιώξεων των και ουχί δε εθνικών τοιούτων.
 
γ) Η όλη προσπάθεια και προπαρασκευή του ΕΑΜ (υπό το πρόσχημα του απελευθερωτικού συστήματος) είναι να επιβή της αρχής μόλις ως αρχίση η κατάρρευσις και πριν ή εμπεδωθή η τάξις. Τώρα οπότε η γενική πολεμική κατάστασις παρουσιάζει το τέρμα τούτου έγγύτερον, ήρχισαν έντονοι προπαρασκευαί προς τούτο. Ομάδες δια τήν κατάληψιν των κέντρων διαβιβάσεων και επικοινωνίας, ομάδες καταλήψεως καί καταστροφής κρατικών ιδρυμάτων, τραπεζών κλπ. οργανούνται. Το ΕΑΜ δηλώνει σαφώς ότι αυτό θά σχηματίση Κυβέρνησιν και θα επιβή της αρχής. Ένα Pulsch τύπου Belakhurn προπαρασκευάζεται μετά πολλής δραστηριότητος.
Συνεπώς ενίσχυσις του ΕΑΜ σημαίνει ενίσχυσιν της προπαρασκευής της αναρχίας και της έστω και ολιγοήμερου επιβολής Σοβιετικής επαναστάσεως.
 
γ) Ή σαφώς αντιαγγλική και φιλοσοβιετική κατεύθυνσις τοϋ ΕΑΜ δεν αποκρύπτεται (όρα συνημμένη προκήρυξιν και σχετικά φύλλα του παρανόμου κόμμουνιστικού τύπου). Από τους ελαχίστους και ανίσχυρους απομείναντας μη κομμουνιστάς (Σοσιαλ. Κόμμα) εις την Κεντρικήν Επιτροπήν του ΕΑΜ ετέθη το ερώτημα "τι θα κάνωμεν σαν οι Βούλγαροι εις τας υπ'αυτών κατεχόμενες ελληνικές επαρχίας κηρύξουν Σοβιετικόν καθεστώς". 

Ή απάντησις των κομμουνιστών ηγετών υπήρξε "εάν το θέλει ο λαός των επαρχιών αυτών θα αναγνωρίσωμεν τούτο". Εφιστώ όλως ιδιαιτέρως την προσοχήν υμών εις όλα τα ανωτέρω εκτιθέμενα. Είναι η πραγματικότης. Πραγματικότης τραγική, διότι η αδράνεια και διενέξεις των εθνικών στελεχών, άφηκαν 500 θορυβοποιούς και απροσαρμοστους αποτυχημένους του βίου, να εκμεταλλευθούν το δημόσιον αίσθημα ώστε να δημιουργηθούν κίνδυνοι δια το μέλλον. Εις την δημιουργίαν των κινδύνων τούτων ίσως να μην είναι αμέτοχος και η εκ μέρους υμών επιδειχθείσα έναντι ανεύθυνων και ρομαντικών εισηγήσεων και ή κατόπιν τούτου παροχή μέσων υλικών.
 
Παρακαλώ, εν τούτοις, να μη με παρεξηγήσετε. Δεν αποκρούω τήν συνεργασίαν μετά του ΕΑΜ. Αποκρούω την ανεξέλεγκτον παροχήν είς τούτο μέσων τα οποία το κομμουνιστικόν κόμμα χρησιμοποιεί αποκλειστικώς προς ίδιον όφελος. Η συνεργασία, ιδία μετά των μαχητικών μελών του ΕΑΜ είναι ευκταία άλλα υπό τον όρον να τείνη εις την εκτέλεσιν πολεμικών ενεργειών ουχί δε διά την πραγματοποίησιν κομμουνιστικών ή αναρχικών επιδιώξεων.
 
Επανειλημμένως προέτεινα εις το ΕΑΜ να τους παράσχω τα μέσα δια την εκτέλεσιν συγκεριμένων πολεμικών πράξεων. Ηρνήθησαν ζητούντες την ανεξέλεγκτον παροχήν χρη­μάτων. Επανειλημμένως επρότεινα να τους δώσω αξιωματικούς ίνα συμμετάσχουν εις τα υπ'αυτών διευθυνόμενα ανταρτικά σώματα. Ηρνήθησαν ή παρουσιασθέντας τους παρεπλάνηοαν και τελικώς τους απέπεμψαν".


Βλέπουμε ότι ο Τσιγάντε είχε εγκαίρως αντιληφθεί την φύση, την μεθοδολογία και τους απώτερους σκοπούς του ΕΑΜ. Η παραπάνω έκθεσή του έχει πολύ μεγάλη σημασία διότι γράφτηκε σε μία χρονική στιγμή (πιθανότατα το τελευταίο τρίμηνο του 1942) κατά την οποία οι μεθοδεύσεις του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ (μονοπώληση της αντίστασης, συκοφαντίες και διώξεις κατά των αντιφρονούντων, προετοιμασία για βίαιη κατάληψη της εξουσίας κτλ) δεν είχαν γίνει ακόμα ευρέως γνωστές.  
 Ο Τσιγάντε το ήξερε αυτό και με την έκθεσή του προσπάθησε να ταρακουνήσει τις βρετανικές υπηρεσίες και τους Έλληνες πολιτικούς που κοιμόντουσαν τον ύπνο του δικαίου στο Κάιρο.
 Δυστυχώς ο Τσιγάντε απεδείχθη μάντης κακών καθώς ούτε η αμέριστη ενίσχυση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ απ΄τους Συμμάχους περιορίστηκε, ούτε λήφθησαν σοβαρά υπόψη οι ανησυχίες που εξέφραζε για τις διαθέσεις των κομμουνιστών.
 Η διορατικότητά του φαίνεται και απ΄το ζήτημα που θίγει στην έκθεσή του σχετικά με την ενδεχόμενο επιβολής σοβιετικού καθεστώτος απ΄τους Βούλγαρους στα ελληνικά εδάφη που κατείχαν (ανατολική Μακεδονία και Θράκη). Εν μέρει επαληθεύθηκε. Όπως είναι γνωστό, οι Βούλγαροι μετά την μεταστροφή τους τον Σεπτέμβριο του 1944 (κατά του Άξονα και υπέρ της ΕΣΣΔ κυρίως) δεν απεχώρησαν απ΄τα ελληνικά εδάφη αλλά παρέμεναν σε αυτά και βοήθησαν εμπράκτως τους κομμουνιστές του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ να επιβάλλουν την εξουσία τους.

  Δεν ήταν όμως η πρώτη φορά που οι βρετανικές υπηρεσίες δεν συνεργαζόνταν αρμονικά με τον Τσιγάντε. Όπως είχαμε δει εδώ, μία αντίστοιχη ασυνεννοησία έλαβε χώρα και στην προετοιμασία για το σαμποτάζ του Γοργοπόταμου. Άλλα είχαν σχεδιαστεί και άλλα γίνανε, και γενικότερα η στάση των Άγγλων τότε ήταν ακατανόητη.


 Υ.Γ: Από τα παραπάνω προκύπτει σαφώς ότι οι σχέσεις του Τσιγαντε με το ΕΑΜ προφανώς και δεν ήταν οι καλύτερες, ούτε και θα μπορούσαν να είναι.
 Συνεπώς το ενδεχόμενο να τον κάρφωσαν κομμουνιστές στους Ιταλούς δεν μπορεί σε καμμία περίπτωση να αποκλειστεί.

Η ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΤΣΙΓΑΝΤΕ

 Σε αυτήν την διεύθυνση δημοσιεύτηκε ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο του ιστορικού Δημοσθένη Κούκουνα σχετικά με την δολοφονία του Ιωάννη Τσιγάντε απ΄τους Ιταλούς στις 14 Ιανουαρίου του 1943.

 Λόγω του ότι το άρθρο είναι πολύ αναλυτικό και μακροσκελές, παραθέτουμε ένα απόσπασμα που ίσως να ρίχνει φως στο μυστήριο σχετικά με την κατάδοση του Τσιγάντε στους Ιταλούς:

 

Τελικά, όμως, ποιο ήταν το πρόσωπο που έκανε την κατάδοση; Το αδιαμφισβήτητο στοιχείο ήταν ότι επρόκειτο για γυναίκα. Αλλά μια ανώνυμη γυναικεία φωνή δεν αποκλείεται να χρησιμοποιήθηκε για παραπλάνηση από εκείνους που ήθελαν νεκρό τον Τσιγάντε, είτε ήταν η Ιντέλιτζενς Σέρβις, είτε το ΕΑΜ, είτε κάποια άλλη πολιτική ομάδα. Από την άλλη πλευρά, υπήρχαν πικραμένες ερωμένες του δραστήριου Τσιγάντε και μία απ’ αυτές θα είχε ένα καλό κίνητρο «ψυχικού βρασμού» για την αποτρόπαια κατάδοση.

Πάντως, έχει καταγραφεί μια γυναικεία παρουσία στη γκαρσονιέρα της Πατησίων αρ. 86, ελάχιστη μόλις ώρα πριν από την προδοσία. Ο αστυνόμος Λ. Παρίσης αναφέρεται στην παρουσία της «κυρίας Ψαρρού», η οποία συζητούσε με τον Τσιγάντε στις 10.30 π.μ. Προσθέτει χαρακτηριστικά ότι του πρόσφεραν ...βερμούτ και ότι άφησε την «κυρία Ψαρρού» εκεί ένα τέταρτο αργότερα όταν έφυγε. Σύμφωνα με άλλη μαρτυρία, στο τασάκι βρέθηκαν τρία αποτσίγαρα «με κοκκινάδι», χωρίς να βεβαιώνεται ότι επρόκειτο για τσιγάρα που είχε καπνίσει η ίδια ή ίσως μια άλλη γυναίκα.

Τίθεται λοιπόν το ερώτημα τι να ήθελε η κυρία Ψαρρού εκεί, στην υποτιθέμενη γιάφκα. Σημειωτέον ότι η κυρία Ψαρρού δεν ήταν άλλη από τη σύζυγο του συνταγματάρχη Δημητρίου Ψαρρού, στρατιωτικού αρχηγού της ΕΚΚΑ, που το Πάσχα του 1944 θα βρει οικτρό θάνατο ύστερα από τη διάλυση του 5/42 Συντάγματός του. Η κυρία Ψαρρού ταυτόχρονα όμως ήταν αδελφή της κυρίας Τσιγάντε και δεν αποκλείεται η συζήτηση με τον γαμπρό της να αναφερόταν σε κρίσιμα οικογενειακά θέματα του ζεύγους και να μετέφερε τις απόψεις της τελευταίας αναφορικά με τον μόνιμο δεσμό του ταγματάρχη Τσιγάντε με την Ελβετίδα Μαλού ή άλλες εξωσυζυγικές σχέσεις... Και μια τελευταία λεπτομέρεια, που την επισημαίνει ο Σπυρ. Κώτσης, μέλος της αποστολής Τσιγάντε: Κανείς οικείος ή συγγενής δεν ενδιαφέρθηκε να παραλάβει τη σορό του νεκρού αξιωματικού, με αποτέλεσμα οι Ιταλοί να την παραδώσουν στην Αστυνομία για ταφή.

Την εκδοχή της ζήλειας, που οδήγησε την άγνωστη καταδότρια στην αποτρόπαια πράξη της, υιοθετεί και η Ιωάννα Τσάτσου στο κατοχικό ημερολόγιό της («Φύλλα Κατοχής»), στο οποίο δίνει με χαρακτηριστική συντομία το πλαίσιο της εμφάνισης του Τσιγάντε στην κατοχική Αθήνα.

15 Σεπ. 1942: «Τηλεφώνησε ο Αρχιεπίσκοπος πως έφθασε στην Ελλάδα ο Γιάννης Τσιγάντες, με μεγάλα σχέδια, πολλά μέσα και πολλά χρήματα. Πρώτος σκοπός του Τσιγάντε είναι ο συντονισμός της αντίστασης και η αποτελεσματική συμπαράστασή της από μέρους της ελεύθερης Κυβέρνησης. Το γεγονός είναι αξιόλογο. Νοιώθομε πως η επίσημη ελεύθερη Ελλάδα μάς στεγάζει. Δεν θα είμαστε πια σκόρπιοι αντιμαχόμενοι, ανοργάνωτοι».

15 Οκτ. 1942: «Ο λοχαγός Στέφανος Δούκας κοντά στ’ άλλα είναι και σύνδεσμος του Γιάννη Τσιγάντε. Έρχεται ταχτικά και βλέπει τον Κωστάκη. Ο Τσιγάντες θέλει να οργανώσει το Ανώτατο Εθνικό Συμβούλιο με Πρόεδρο το Δεσπότη. Είναι δύσκολο. Χρειάζονται πρόσωπα εμπιστοσύνης και γενικού κύρους. Ο Κωστάκης δίνει ονόματα και ιδέες στον Στέφανο Δούκα και ο Δούκας τα μεταφέρει στον Τσιγάντε».

23 Νοε. 1942: «Οι συνεννοήσεις του Τσιγάντε με τον Κωστάκη συνεχίζονται. Σ’ όλα τα κύρια σημεία έχουν συμφωνήσει. Τώρα ήρθε η ώρα να συναντηθούν με τον Αρχιεπίσκοπο».

8 Ιαν. 1943: «Αλλοιωμένος, κατάκοπος, ο Μακαριώτατος ήρθε χτες αργά στο σπίτι, όπου τον περίμενε ο Γιάννης Τσιγάντες. Οι εικόνες που είχε ζήσει όλη μέρα τον παρακολουθούσαν και τον βασάνιζαν. Σιγά σιγά άρχισε να μιλάει κι αυτόν ήταν μια ανακούφιση, μια διέξοδος. Έπειτα με τον Γιάννη Τσιγάντε και τον Κωστάκη έβαλαν τις βάσεις του Εθνικού Συμβουλίου».

12 Ιαν. 1943: «Ο Κωστάκης πήγε να συναντήσει τον Τσιγάντε σ’ ένα σπίτι πίσω από το Θέατρο Περοκέ. Είχαν ακόμη πολλά να συζητήσουν. Στη συζήτηση παρευρίσκονταν κι οι συνεργάτες του Τσιγάντε Κ.17 και Κ.18 (Ιωαννίδης και Λιναράς)».

14 Ιαν. 1943: «Απίστευτο σαν παραμύθι. Ο Στέφανος Δούκας αλλοιωμένος μάς έφερε την είδηση. Ο Γιάννης Τσιγάντες είναι νεκρός. Μια γυναίκα, λένε από ζήλεια, τηλεφώνησε στους ιταλούς: “Πηγαίνετε Πατησίων 86, θα συλλάβετε άγγλο”. Οι ιταλοί πολιόρκησαν την πολυκατοικία. Έγινε σωστή μάχη».

15 Ιαν. 1943: «Σήμερα έγινε η κηδεία του. Θάψαμε το παλληκάρι, θάψαμε και την ιδέα μιας πανεθνικής αντίστασης. Το βραδάκι ήρθε ο Στέφανος και μας είπε περισσότερα νέα. Οι ιταλοί μετά το τηλεφώνημα άρχισαν συστηματική έρευνα σ’ όλα τα πατώματα της πολυκατοικίας. Στην γκαρσονιέρα του Τσιγάντε ήταν δυο δικοί μας αξιωματικοί. Όταν δοκίμασαν να βγουν εμποδίστηκαν από τον ιταλό φρουρό. Τότε γύρισαν πίσω και πληροφόρησαν τον Τσιγάντε πως είναι πολιορκημένοι. Εκείνος ψύχραιμος άρχισε να καίει το αρχείο του. Ήταν μεγάλο, δεν πρόφταινε να τα κάψει όλα. Έσχιζε και έρριχνε τα χαρτιά στη φωτιά. Έρριχνε και μέσα στη λεκάνη της τουαλέτας. Οι ιταλοί είδαν καπνό και μπήκαν στην γκαρσονιέρα. Ο Τσιγάντες έβγαλε το πιστόλι του, πυροβόλησε τον ιταλό και δοκίμασε να φύγει. Στην εξώπορτα όμως τον εμπόδισε ο σκοπός. Πυροβόλησε κι αυτόν και τον πλήγωσε. Μα ο λαβωμένος τού τράβηξε από πίσω και το παλληκάρι έπεσε νεκρό».

24 Ιαν. 1943: «Πάρα πολλοί αξιωματικοί και πολίτες είναι ανακατεμένοι στην υπόθεση Τσιγάντε. Όλους αυτούς τους μήνες που βρίσκονταν στην Ελλάδα είχε ατελείωτες επαφές. Όπως συνήθιζε να κρατά σημειώσεις, κανείς δεν γνωρίζει αυτή τη στιγμή αν το όνομά του δεν είναι στα χέρια των Ιταλών. Όλοι κρύβονται. Ο Στέφανος Δούκας είναι σ’ επαφή μ’ ένα δίχτυο αντικατασκοπείας. Περνά ταχτικά από το σπίτι και μου λέει τα τελευταία νέα. Εγώ πάλι τα μεταδίδω στον Κωστάκη κι αυτός στον Αρχιεπίσκοπο. Οι ιταλοί έχουν σπάσει τη λεκάνη και έχουν πολλά χαρτιά στα χέρια τους».

Παρά την προσπάθεια του Τσιγάντε, λίγα λεπτά πριν από τον θάνατό του, να καταστρέψει όλα τα ενοχοποιητικά στοιχεία, τελικά η ιταλική αντικατασκοπεία συνέλεξε πολλά στοιχεία και κατάφερε να συνθέσει έναν κατάλογο εκατό ονομάτων, τα περισσότερα των οποίων όμως ήταν κωδικοποιημένα, έτσι ώστε να μην αξιοποιηθούν από τους Ιταλούς ανακριτές. Παρά τις πολλές έρευνες και ανακρίσεις, ελάχιστες συλλήψεις έγιναν με βάση αυτό το υλικό, ενώ απόρροια του φόνου Τσιγάντε ήταν να απομακρυνθεί, πρόσκαιρα μόνον, από τη θέση του ως αστυνομικού διευθυντή ο Άγγελος Έβερτ, που είχε εμπλακεί επειδή ο Τσιγάντες εμφανιζόταν ως αξιωματικός της Αστυνομίας και κατείχε αντίστοιχη ταυτότητα.

Μετά τον πόλεμο για πολλούς μήνες διενεργήθηκαν από τις ελληνικές υπηρεσίες επίσημες έρευνες (από τον αξιωματικό της Στρατιωτικής Δικαιοσύνης Κοκορέτσα και τον αξιωματικό του Στρατού Π. Μπενηψάλτη) για να διαπιστωθεί ποιος ήταν ο καταδότης του Τσιγάντε, αλλά χωρίς αποτέλεσμα...

Η δράση του Δημήτριου Ψαρρού πριν την ίδρυση του συντάγματος 5/42 - μέρος β'

Μετά από τα γεγονότα που είδαμε εδώ, ο Ψαρρός γύρισε στην Αθήνα προφανώς διότι είχε ενημερωθεί για την άφιξη του ταγματάρχη Ιωάννη Τσιγάντε απ΄την Μέση Ανατολή. Ο Τσιγάντε ήταν επίσης απότακτος απ’τον στρατό λόγω της συμμετοχής στο κίνημα του ΄35, όπως ο Ψαρρός. Συνδεόταν με στενή φιλία με τον Ψαρρό, ενώ ήταν και σύγγαμβροι (οι γυναίκες τους ήταν αδελφές).

Αποστολή του Τσιγάντε ήταν η διενέργεια δολιοφθορών κατά του εχθρού (ανατινάξεις γεφυρών κ.α), η ίδρυση ναυτικών βάσεων για την προσέγγιση συμμαχικών υποβρυχίων, η δημιουργία δικτύου κατασκοπίας, η οργάνωση του αντάρτικου κτλ. Καθ’όλη την πεντάμηνη διαμονή του στην Αθήνα, ως τον Ιανουάριο του 1943 που σκοτώθηκε από Ιταλούς, εργαζόταν προς αυτήν την κατεύθυνση συνεργαζόμενος με τον Ψαρρό.

 Ο Ψαρρός είχε άμεση εμπλοκή και στην περίπτωση του Γοργοπόταμου. Έχοντας κάνει αναγνώριση στην σιδηροδρομική γραμμή, όταν ήταν στην Ρούμελη το καλοκαίρι του 1942, είχε ενημερώσει την βρετανική υπηρεσία SOE για τρεις πιθανούς στόχους δολιοφθοράς. Τις γέφυρες Ασωπού, Παπαδιάς και Γοργοπόταμο με προτίμηση στην τελευταία.

 Ο Τσιγάντε φτάνοντας στην Αθήνα έκρινε ότι τη γέφυρα των Καρυών κοντά στην Λαμία, ήταν ο καλύτερος στόχος για ανατίναξη. Το γεγονός ότι δεν ήταν ενήμερος για τους τρεις πιθανούς στόχους που είχε υποδείξει ο Ψαρρός, ίσως οφείλεται σε έλλειψη συντονισμού μεταξύ του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής και της βρετανικής υπηρεσίας SOE, κάτι διόλου απίθανο την εποχή εκείνη. 

 Τελικά όμως, η επιχείρηση για την γέφυρα των Καρυών ανεστάλη επειδή κρίθηκε ότι δεν ήταν εφικτή. 

 Ο Τσιγάντε κατόπιν συνεννόησης με συνεργάτες του και με την προτροπή του Ψαρρού επέλεξε σαν επόμενο στόχο την γέφυρα του Γοργοπόταμου και ενημέρωσε σχετικά το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής το οποίο ενέκρινε την επιχείρηση. Το αρχικό σχέδιο ήταν η επιχείρηση να αναληφθεί από δύο  άντρες της αποστολής Τσιγάντε (τους αξιωματικούς Ζακυνθινό και Γυφτόπουλο) που θα τοποθετούσαν τα εκρηκτικά, σε συνεργασία με τους άντρες του Ψαρρού αφού πρώτα αυτοί ενισχυθούν σε πολεμικό υλικό από αέρος απ΄τους Συμμάχους.

Έτσι, ο Ψαρρός έστειλε τον Μήταλα με 20 άντρες στην Γκιώνα για να περιμένουν την ρίψη. Ήταν εκεί απ’τις 15/09/1942 και περίμεναν μάταια κάποια ρίψη ως το τέλος του μηνός. 

 Τελικώς, την νύχτα της 30^ης Σεπτεμβρίου εμφανίστηκε ένα συμμαχικό αεροπλάνο που δεν τους έριξε όμως τα αναμενόμενα εφόδια αλλά τέσσερις Βρετανούς αλεξιπτωτιστές!

  Ήταν το ένα εκ των τριών αεροπλάνων που μετέφεραν στην ορεινή Ελλαδα βρετανούς αξιωματικούς επιφορτισμενούς με την ανατίναξη της μιας εκ των τριών γεφυρών (Ασωπός, Παπαδιά, Γοργοπόταμος) που λέγαμε πριν. Επικεφαλής των τεσσάρων βρετανών που ήρθαν σε επαφή με τον Μήταλα ήταν ο γνωστός Κρις Γουντχάουζ. Ο Γουντχάουζ ήταν γενικώς πολύ διστακτικός και επιφυλακτικός απέναντι στον Μήταλα και την ομάδα του, παρά το ότι εκείνοι τον βοήθησαν προσφέροντάς του στέγη και βοηθώντας τον ποικιλοτρόπως.   

 Λίγες μέρες μετά, ο Μήταλας έφερε την ομάδα του Γουντχάουζ σε επαφή με την άλλη ομάδα της οποίας ηγείτο ο αρχηγός της αποστολής Έντι Μάγερς και απεχώρησε με τους υπολοίπους. Αργότερα ο Μάγερς επέλεξε την γέφυρα του Γοργοπόταμου για την ανατίναξη, και η  συγκεκριμένη επιχείρηση πήρε τον δρόμο της με την εμπλοκή του Ζέρβα και του Βελουχιώτη.

Τα παραπάνω γεγονότα δείχνουν ότι η τακτική των Βρετανών ήταν κάπως περίεργη.  

 - Αρχικά ενέκριναν να ανατιναχτεί  η γέφυρα του Γοργοπόταμου από άντρες του Τσιγάντε και του Ψαρρού που ήταν στην περιοχή.

 - Πολύ γρήγορα άλλαξαν γνώμη, αποφασίζοντας να στείλουν δικούς τους άντρες να εκτελέσουν την αποστολή, οι οποίοι θα συνεργάζονταν με Έλληνες αντάρτες.

 - Δεν ενημέρωσαν σχετικά τον Τσιγάντε, για την αλλαγή των σχεδίων τους.

 - Όταν κατέφτασαν οι  Βρετανοί, δεν δέχτηκαν να συνεργαστούν με τους αντάρτες του Ψαρρού (η ομάδα του Μήταλα και άλλοι που θα μπορούσαν να κινητοποιηθούν απ’τις γύρω περιοχές) με τους οποίους είχαν βρεθεί εξαρχής, αλλά επεδίωξαν επαφή με τον Ζέρβα και τον Βελουχιώτη. Όμως ο μεν Ζέρβας ήταν πολύ μακριά, στον βόρεια Αιτωλοακαρνανία (επαρχία Βάλτου, κάπου 100χλμ μακριά απ’την Γκιώνα όπου ήταν οι Βρετανοί), ο δε Βελουχιώτης καθυστερούσε χαρακτηριστικά να έρθει σε επαφή μαζί τους. 

 

Οπότε μοιραία προκύπτουν κάποια ερωτήματα: 

 Γιατί οι Βρετανοί προτιμούσαν να χάνουν χρόνο με τον απρόθυμο Βελουχιώτη και τον μακρινό Ζέρβα; 

 Για ποιον λόγο αγνόησαν τους άντρες του Ψαρρού που και στην περιοχή ήταν, και πρόθυμοι ήταν (αφού σύμφωνα με το αρχικό σχέδιο αυτοί θα αναλάμβαναν την επιχείρηση) και είχαν στις τάξεις τους εκπαιδευμένους αξιωματικούς, και φυσικά είχαν την έγκριση απ΄το ΣΜΑ;

 Ερωτήματα χωρίς απάντηση. Πιθανώς να είχαν να κάνουν με μία αδικαιολόγητη έλλειψη συντονισμού μεταξύ ΣΜΑ και SOE, πιθανώς να είχαν να κάνουν με περίεργα παιχνίδια πρακτόρων.

  

 Όπως και να χει, όλα αυτά είχαν σαν άμεση συνέπεια η ανατίναξη της γέφυρας να καθυστερήσει χαρακτηριστικά. Η τελική διενέργειά της (στις 25/11/1942) δεν είχε απολύτως καμμία χρησιμότητα όσον αφορά την έκβαση του πολέμου στην βόρεια Αφρική. Η μακροπρόθεσμη συνέπεια αυτών των βρετανικών ανακολουθιών ήταν η περιθωριοποίηση των ομάδων του Ψαρρού προς όφελος των ελασιτών του Βελουχιώτη που δρούσε επίσης στην περιοχή και ενισχυόταν πλέον και επισήμως απ΄τους Άγγλους.

 Πηγές:

 "Αντιστασιακή οργάνωση ΕΚΚΑ 1941-1944" του Ιωάννη Παπαθανασίου

 "Μίδας 614" του Σπύρου Κώτση

"Η ελληνική περιπλοκή" του Έντ Μάγερς

Η πρώτη προσπάθεια για οργάνωση ενιαίου αντάρτικου το 1942

 

Η πρώτη απόπειρα  για την οργάνωση και τον συντονισμό του αντάρτικου αγώνα σε πανελλαδική κλίμακα έγιναν στην Αθήνα αρχές του 1942. Πρωταγωνιστές των διαβουλεύσεων ήταν ανώτεροι αξιωματικοί με κυριότερους τους  Ζέρβα, Ψαρρό και  Μπακιρτζή.  Μέσω του ασυρμάτου της οργάνωσης Προμηθεύς, επετεύχθη επαφή με το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής (ΣΜΑ) το οποίο ενέκρινε τις σχετικές κινήσεις.

Τον Απρίλιο του 1942 έγινε μία ευρύτερη σύσκεψη στο σπίτι του Δημήτρη Μπέη-Αντωνόπουλου όπου καταστρώθηκε το σχέδιο και καθορίστηκε ο χρόνος έναρξης της ένοπλης δράσης. Είναι μία χρονική στιγμή κατά την οποία ο κομματικός στρατός του ΚΚΕ, ο ΕΛΑΣ, δεν ήταν ούτε καν στο ξεκίνημά του. Παρόντες στην σύσκεψη ήταν οι Ζέρβας και Πυρομάγλου απ’τον ΕΔΕΣ, Μπακιρτζής, Ψαρρός και Καψαλόπουλος απ΄την ΕΚΚΑ, και οι Κουτσογιαννόπουλος και Μπαρδόπουλος απ΄την οργάνωση Προμηθεύς.

Αποφασίστηκε:

-          Ο Ζέρβας να αναλάβει την περιοχή Ηπείρου και δυτ.Στερεάς

-          Ο Ψαρρός να αναλάβει την υπόλοιπη Στερεά

-          Ο Σπάης να αναλάβει την ανατολική Θεσσαλία και τον Όλυμπο

-          Ο Παπαγεωργίου να αναλάβει την δυτική Θεσσαλία

 Για την βόρεια Ελλάδα δεν αποφασίστηκε κάτι συγκεκριμένο. Ο Ψαρρός είχε μόλις επιστρέψει από εκεί και πίστευε ότι λόγω ειδικών συνθηκών δεν ήταν εφικτή η ανάληψη οποιασδήποτε δράσης την συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Προφανώς οι ενδοιασμοί του Ψαρρού θα οφείλονταν στα δεινά που προκάλεσαν στον ντόπιο πληθυσμό οι αγριότητες των Γερμανών (σε Κερδύλια και Νιγρίτα) ως αντίποινα σε πρώιμες (και μάλλον επιπόλαιες) αντιστασιακές δραστηριότητες που εκδηλώθηκαν ήδη απ’το 1941.

 Στον Μπακιρτζή ανατέθηκε  η γενική αρχηγία του αντάρτικου αγώνα με έδρα τα Βαρδούσια, κοντά στον τομέα δράσης του Ψαρρού. Καθορίστηκε επίσης ότι το αργότερο ως τα μέσα Αυγούστου 1942 θα έπρεπε να είχε ξεκινήσει ο αντάρτικος αγώνας στις προκαθορισμένες περιοχές., και ορίστηκε η 10^η Σεπτεμβρίου σαν ημέρα κοινής σύσκεψης όλων των στρατιωτικών αρχηγών του ενόπλου αγώνος. Τον τόπο της σύσκεψης θα τον όριζε ο Μπακιρτζής.

 Αυτές ήταν οι αποφάσεις που πάρθηκαν. Για διάφορους λόγους όμως το σχέδιο δεν προχώρησε. Ο Σπάης συνελήφθη απ’τους Ιταλούς στον Βόλο όπου είχε πάει για να θέσει τις βάσεις του αντάρτικου στην περιοχή του, και εστάλη αιχμάλωτος στην Ιταλία. Ο Παπαγεωργίου γρήγορα αναθεώρησε την άποψή του για την χρησιμότητα του αντάρτικου αγώνα και αργότερα πρωταγωνίστησε στην εσωτερική ρήξη στον ΕΔΕΣ Αθηνών. [1]

  

 Ο Μπακιρτζής τον Σεπτέμβριο του 1942 εγκαταλείπει την Αθήνα και πηγαίνει στο Κάιρο προκειμένου να έχει απευθείας επαφές με το ΣΜΑ και να του ανατεθεί επισήμως η γενική ηγεσία του ένοπλου αγώνα στην Ελλάδα. Παράλληλα συνέστησε στον Ψαρρό να μην βγει στο βουνό πρωτού τον ειδοποιήσει ο ίδιος απ’το Κάιρο. Πέραν αυτού τον Αύγουστο του 1942 κατέφτασε στην Αθήνα μέσω Πελοποννήσου ο Τσιγάντε απ’την Μέση Ανατολή με αποστολή την οργάνωση της αντιστασιακής δράσης. Ο Τσιγάντε είχε πολύ φιλικές σχέσεις με τον Ψαρρό, τον επηρέαζε πολύ ενώ ήταν και σύγγαμβροι (είχαν παντρευτεί δύο αδελφές). Η άφιξή του λοιπόν στην Αθήνα ήταν ένας ακόμα λόγος που καθυστερούσε την αναχώρηση του Ψαρρού για το βουνό, καθώς ο τελευταίος περίμενε την νέα οργανωτική διάρθρωση του αγώνα από τον Τσιγάντε. [2]

 Ο Ψαρρός, παρά την ενδιάμεση επίσκεψή του στην Φωκίδα απ’όπου καταγόταν και είχε επαφές με αξιωματικούς που είχαν ήδη βγει στο αντάρτικο [3], βγήκε οριστικά στο βουνό αργότερα στις αρχές του 1943. Αυτή η καθυστέρησή του υπήρξε μοιραία για την εξέλιξη του αντάρτικου στην Στερεά Ελλάδα.

 Τελικά απ’την αρχική συμφωνία του Απριλίου του 1942, μόνο ο Ζέρβας φάνηκε συνεπής και βγήκε στο βουνό -υπό εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες- με 4 μόνο συντρόφους του (Πυρομάγλου, Κωτσάκη, Παπαδάκη, Μυριδάκη) στις 23 Ιουλίου 1942. Άρα αυτός ήταν ο τελευταίος που ευθυνόταν για την αποτυχίας της εφαρμογής του αρχικού σχεδίου.

 Με δεδομένο αυτό, μόνο εντύπωση προκαλεί ο ισχυρισμός ότι ο Ζέρβας εκβιάστηκε για να βγει στο βουνό. Τα σχετικά με τον εκβιασμό προς τον Ζέρβα για να βγει στο βουνό θα αποτελέσουν όμως θέμα ξεχωριστής ανάρτησης σύντομα…

[1] "Ο Γιώργος Καρτάλης και η εποχή του" σελ.149-150, του Κομνηνού Πυρομάγλου

      "Εθνική αντίσταση και κοινωνική επανάσταση" σελ.116,  του Ηρακλή Πετιμεζά

      "Μίδας 614" σελ.89-91, του Σπύρου Κώτση

[2] "Ο Γιώργος Καρτάλης και η εποχή του" σελ.154-155, του Κομνηνού Πυρομάγλου

[3]  "Αντιστασιακή οργάνωση ΕΚΚΑ 1941-1944" σελ. 43, του Ιωάννη Παπαθανασίου