Κριτική σε άρθρο του Νίκου Χιδίρογλου για την ΠΑΟ

Πριν από ένα μήνα περίπου, ο συγγραφέας Νίκος Χιδίρογλου έγραψε αυτό το ενδιαφέρον άρθρο που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα της εφημερίδας "Ελεύθερη Ώρα" σχετικά με την αντιστασιακή οργάνωση ΠΑΟ.
 Παρά το ενδιαφέρον του θέματος, απεδείχθη για ακόμα μία φορά το πόσο επιπόλαιοι είναι οι δεξιοί τύπου Χιδίρογλου όταν επιλέγουν να ασχοληθούν με τέτοια ζητήματα.

Πριν ασχοληθούμε όμως με το θέμα, παραπέμπουμε τους αναγνώστες σε δύο άρθρα του ιδίου σχετικά με την υπόθεση Μπαλτάκου: εδώ και εδώ.
Όπως είναι προφανές απ΄τα δύο παραπάνω άρθρα του, ο κ.Χιδίρογλου τάσσεται αναφανδόν υπέρ της μνημονιακής ΝΔ και στρέφεται με ιδιαίτερο φανατισμό εναντίον της Χρυσής Αυγής.
 Αυτήν την στάση του την αφήνουμε στην κρίση των αναγνωστών.

 Όσον αφορά το άρθρο του για την ΠΑΟ, ο Χιδίρογλου προσπαθεί σε γενικές γραμμές να την ηρωοποιήσει. Γράφει κάποια σωστά πράγματα υπέρ της, που έχουν να κάνουν με την καθοριστική συμμετοχή αξιωματικών της ΠΑΟ στην μεγαλειώδη μάχη του Φαρδύκαμπου, με την δολοφονική δράση του ΕΛΑΣ κατά της ΠΑΟ αλλά και με την σπίλωση των μελών της ακόμα και μετά θάνατον εκ μέρους της αριστερής παρα-ιστοριογραφίας.
 Σε αυτά έχει δίκιο και καλώς τα αναφέρει. Δεν ανακαλύπτει βέβαια και την Αμερική, αλλά κάθε σωστή ιστορική αναφορά είναι ευπρόσδεκτη.

 Εκεί που πέφτει σε τοίχο ο Χιδίρογλου είναι όταν προσπαθεί να αναλύσει βαθύτερα το ζήτημα.
 Γράφει, αναφερόμενος στο συλλογικό έργο "Οι άλλοι καπετάνιοι" που ήταν σε επιμέλεια Νίκου Μαραντζίδη:
 "Στο ίδιο βιβλίο διαβάζουμε πως όσοι συμμετείχαν στις εθνικές αντιστασιακές οργανώσεις, πολεμούσαν μέχρι το τέλος «σε έναν διμέτωπο αγώνα ενάντια στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ» (σελ. 19)."

 Για να δούμε όμως τι έγραφε ο Νίκος Μαραντζίδης στην σελ.19:
 " Κάτω απ΄τον τίτλο του αντικομμουνιστή ενόπλου παρουσιάζονται τρεις βασικές κατηγορίες καπεταναίων:
 α) αυτοί οι οποίοι συμμετείχαν  σε αντιστασιακές οργανώσεις πολεμώντας μέχρι το τέλος της Κατοχής σε έναν διμέτωπο αγώνα ενάντια στους στρατούς κατοχής και απ΄το 1943 ενάντια στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ
β) όσοι συνεργάστηκαν αμέσως με τις δυνάμεις κατοχής συγκροτώντας ένοπλα σώματα, όπως ο Πούλος
γ) αυτοί που, ξεκινώντας να δημιουργήσουν αντιστασιακές ομάδες, οδηγήθηκαν μέσω της εμφύλιας σύγκρουσης του 1943-44 σε σταδιακή συνεργασία με τους Γερμανούς, αναγορεύοντας σε σημαντικότερο παράγοντα τον κίνδυνο κυριαρχίας του ΕΑΜ και του ΚΚΕ στο μεταπολεμικό πολιτικό σκηνικό"

Βλέπουμε ότι ο Χιδίρογλου αναφέρθηκε μόνο στην πρώτη κατηγορία (δηλαδή σε αυτούς που έκαναν διμέτωπο αγώνα απέναντι στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και στους κατακτητές), και αποσιωπεί τις άλλες δύο.
 Μόνο που αυτή η πρώτη κατηγορία έχει να κάνει κυρίως με την ΕΔΕΣ του Ζέρβα και με τις ΕΑΟ/ΕΣΕΑ του Τσαούς Αντών. Αυτές ήταν οι εθνικές αντιστασιακές οργάνωσεις που επιδόθηκαν σε διμέτωπο αγώνα ως το τέλος της Κατοχής κατά κατακτητών και ελασιτών.
 Για την ΠΑΟ, η αλήθεια είναι ότι δεν πρόλαβε να εμπλακεί σε έναν εκτεταμμένο διμέτωπο αγώνα διότι δεν μπόρεσε να αποκτήσει την απαραίτητη δυναμική που θα της επέτρεπε να κάνει κάτι τέτοιο.
 Μοναδική εξαίρεση ήταν το (ισχυρότερο συγκριτικά) τμήμα της ΠΑΟ που δρούσε στην περιοχή του Κιλκίς με επικεφαλείς τους Μήτσου-Τζαμαλούκα και πολεμούσε ταυτόχρονα ελασίτες και κατακτητές εώς τον Ιανουάριο του 1944 οπότε και αυτοδιαλύθηκε λόγω ελλείψεως πυρομαχικών.

Η πραγματικότητα είναι ότι ο όποιος διμέτωπος αγώνας της ΠΑΟ δεν κράτησε ως το τέλος της Κατοχής. Άλλωστε τον Ιανουάριο του 1944 η οργάνωση ανακοίνωσε επισήμως την διάλυση των ένοπλων τμημάτων της.
 Γενικότερα, οι μαχητές της ΠΑΟ κατά κανόνα ανήκαν στην τρίτη κατηγορία, κατά Μαραντζίδη. Δηλαδή ήταν αυτοί που ενώ ξεκίνησαν αρχικά με διάθεση για αγώνα κατά των κατακτητών, στην πορεία προχώρησαν σε σταδιακή συνεργασία με τους Γερμανούς προκειμένου να αντισταθούν στο κομμουνιστοκίνητο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Και η γνώμη μας είναι ότι ΠΟΛΥ ΚΑΛΑ ΕΚΑΝΑΝ, διότι ήταν το μόνο που μπορούσαν να κάνουν προκειμένου να επιβιώσουν απέναντι στους κομμουνιστές.
 Ο Χιδίρογλου όμως αυτό δεν τολμάει να το γράψει, από φόβο -προφανώς- μην τυχόν και χαρακτηριστεί ως "υμνητής αυτών που εξοπλίστηκαν απ΄τους Γερμανούς". Οι τυπικές φοβίες των απανταχού δεξιών...
 Αντ'αυτού προβαίνει σε επιλεκτικές αναφορές απ΄τα γραπτά του Μαραντζίδη και προσπαθεί να παρουσιάσει την ΠΑΟ σαν οργάνωση που έκανε διμέτωπο αγώνα ως το τέλος της Κατοχής, κάτι ανακριβές που δεν μπορεί να σταθεί σε ιστορική κριτική.

Σε κάποιο άλλο σημείο προσπαθεί να χρωματίσει πολιτικά την ΠΑΟ, όταν αναπαράγει άπο διαδικτυακή πηγή (που δεν κατονομάζει) τα εξής:
  "Ιδρύθηκε στις 10 Ιουλίου 1941 στη Θεσσαλονίκη (αρχικά, ως Υ.Β.Ε.), από πατριώτες αξιωματικούς του κεντροδεξιού πολιτικού χώρου." 

 Όντως η ΠΑΟ ιδρύθηκε αρχικά ως ΥΒΕ στην Θεσσαλονίκη στις 10/07/1941, αλλά αυτό το περί κεντροδεξιού χώρου δεν κολλάει πουθενά.
 Καταρχήν, τότε ο όρος κεντροδεξιά ήταν άγνωστος, και φυσικά κανείς εκ των 4 ιδρυτών αξιωματικών των ΥΒΕ (μετέπειτα ΠΑΟ) δεν δήλωνε κεντροδεξιός. Δεν βλέπουμε για ποιον λόγο θα πρέπει να πιστωθούν πολιτικά στην κεντροδεξιά (δηλαδή στην ΝΔ) 73 χρόνια μετά...

 Προφανώς ο Χιδίρογλου πιστεύει ότι οι ιδρυτές της ΥΒΕ/ΠΑΟ άνηκαν στον χώρο των λαϊκών/βασιλοφρόνων που μπορεί να θεωρηθεί ως πρόγονος της πολυαγαπημένης του ΝΔ.
 Όμως για τους 3 εκ των 4 ιδρυτών της ΥΒΕ/ΠΑΟ, δηλαδή τους Δόρτα, Σακελλαρίδη, Μπάρμπα, δεν υπάρχουν στοιχεία για τις πολιτικές τους πεποιθήσεις την εποχή εκείνη.
 Ενώ ο τέταρτος, ο Ιωάννης Παπαθανασίου, που ως παλιότερος αξιωματικός ήταν και ο άτυπος επικεφαλής της ΥΒΕ στην ίδρυσή της, ήταν φανατικός βενιζελικός δημοκρατικός με ενεργό συμμετοχή στο κίνημα της Εθνικής Αμύνης. Αυτό το λέει τόσο ο γιος του Παρμενίων Παπαθανασίου ("Για τον ελληνικό βορρά", σελ.170) όσο και ο έτερος ιστοριογράφος της ΠΑΟ Αθανάσιος Φροντιστής ("ΠΑΟ Ιστορία και προσφορά της στην εθνική αντίσταση 1941-1945" σελ.26).
 Στις ίδιες πηγές αναφέρεται ότι στο βενιζελικό κίνημα της Εθνικής Αμύνης συμμετείχαν, ως ένθερμοι δημοκρατικοί που ήταν, και οι επιτελάρχες της ΠΑΟ Αργυρόπουλος και Αβδελάς, καθώς και ο Γιώργος Θέμελης.
 Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι η ΠΑΟ ήταν χρωματισμένη πολιτικά. Σε καμμία περίπτωση.
 Σημαίνει όμως ότι συνιστά μέγιστη ανακρίβεια να ισχυρίζεται κάποιος ότι ιδρύθηκε από ....κεντροδεξιούς....


 Υ.Γ: Χθες το βράδυ στην εκπομπή του Στέφανου Χίου, ένας άλλος δεξιός (ο οποίος είναι ΔΥΣΤΥΧΩΣ και υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος με την "Ελληνική Αυγή για την Αθήνα"), ο Χρήστος Γούδης χαρακτήρισε εθνικιστή τον Κ.Καραμανλή (όχι τον κουρασμένο της Ραφήνας, τον άλλο.. τον θείο...) και εθνικιστικό κόμμα την ΕΡΕ!!! 
 Από σεβασμό και μόνο στον ευρύτερο αγώνα της Χρυσής Αυγής, συγκρατούμε -έστω και με δυσκολία- τα σχόλια για τον κ.Γούδη...

Οι αξιωματικοί της Φλώρινας και ο ΕΛΑΣ

 Η Φλώρινα στην περίοδο της Κατοχής ήταν απ΄τις πιο εθνικά ευαίσθητες περιοχές της χώρας λόγω του μακεδονικού ζητήματος. Η γερμανική κατοχή, η βουλγάρικη προπαγάνδα, η ύπαρξη σλαβόφωνων πολλοί εκ των οποίων δεν είχαν ελληνική εθνική συνείδηση και αλλοιθώριζαν αρχικά προς την Βουλγαρία και μετά προς την Γιουγκοσλαβία, ο διαχρονικά ύποπτος ρόλος του ΚΚΕ που εκφράστηκε με την ίδρυση του αυτονομιστικού ΣΝΟΦ και η γειτνίαση με τους παρτιζάνους του Τίτο που είχαν εδαφικές βλέψεις ήταν παράγοντες που στο σύνολό τους δημιουργούσαν ένα εκρηκτικό μείγμα που απειλούσε την ελληνικότητα της περιοχής.
   Υπό αυτές τις αντίξοες συνθήκες, η θέση των αξιωματικών της Φλώρινας ήταν εξ'ορισμού πάρα πολύ δύσκολη και τα περιθώρια δράσης τους εξαιρετικά περιορισμένα.
 Στην Φλώρινα οι αξιωματικοί απασχολούνταν στο στρατιωτικό τμήμα της Νομαρχίας και είχαν διάφορες τυπικές αρμοδιότητες, αλλά ο πραγματικός ρόλος τους ήταν η συγκέντρωση πληροφοριών για την βουλγάρικη προπαγάνδα στην περιοχή και η αντιμετώπιση της τελευταία. Η υπηρεσία που συντόνιζε και επόπτευε αυτήν την αντιβουλγαρική δράση ήταν η Γενική Επιθεώρηση Νομαρχιών Μακεδονίας που είχε επικεφαλή τον αντισυνταγματάρχη Αθανάσιο Χρυσοχόου.

 Στις αρχές του 1943 μεγάλο μέρος των αξιωματικών της Φλώρινας εντάχθηκε στην ΠΑΟ και συνεισφέροντας αρχικά στο δίκτυο πληροφοριών της. Το καλοκαίρι του 1943 αποφασίστηκε απ΄την ηγεσία της ΠΑΟ η δημιουργία αντάρτικου τμήματος και στην Φλώρινα, αλλά η προσπάθεια δεν τελεσφόρησε διότι οι αντικειμενικές συνθήκες ήταν αποτρεπτικές. Ήταν φύσει αδύνατον ένα τμήμα της ΠΑΟ να αντέξει ανάμεσα σε Γερμανούς, Βούλγαρους, ελασίτες, σλαβόφωνους αυτονομιστές, κομιτάτζηδες, παρτιζάνους. Έτσι το σχέδιο εγκαταλείφθηκε πρωτού καν υλοποιηθεί, και αυτό ήταν μάλλον σωτήριο για τους επίδοξους αντάρτες της ΠΑΟ.

 Το καλοκαίρι του 1944 συζητήθηκε στις τάξεις των αξιωματικών το ενδεχόμενο συγκρότησης τοπικού Τάγματος Ασφαλείας για αυτοπροστασία απέναντι σε ανθέλληνες αυτονομιστές και ελασίτες, αλλά αυτό ήταν περισσότερο όνειρο θερινής νυκτός παρά ενδεχόμενο με σοβαρές πιθανότητες πραγματοποίησης.
Στις 23 Αύγουστου του ιδίου έτους οι Γερμανοί συνέλλαβαν και εκτέλεσαν 20 κάτοικους της πόλης, μετά από καταγγελίες βουλγαρίζοντων συνεργατών τους. Ο κόσμος πανικοβλήθηκε και πολλοί κατέφυγαν στα βουνά. Ανάμεσα σε αυτούς βρίσκονταν σχεδόν όλοι οι αξιωματικοί, για μερικούς εκ των οποίων υπήρχε πληροφόρηση ότι θα βρίσκονταν στην επόμενη λίστα μελλοθάνατων.
 Όσοι εκ των αξιωματικών είχαν την οικονομική δυνατότητα κινήθηκαν προς την Θεσσαλονίκη, και οι υπόλοιποι εντάχθηκαν -θέλοντας και μη- στον ΕΛΑΣ που κυριαρχούσε στην ύπαιθρο. Η μετάβασή τους στην Ήπειρο για να ενταχθούν στις δυνάμεις του Ζέρβα ήταν πρακτικά αδύνατη.

Βλέπουμε δηλαδή πως μία αψυχολόγητη πράξη βίας των Γερμανών σε βάρος άμαχου πληθυσμού οδήγησε στην ενίσχυση του ΕΛΑΣ με έναν αριθμό μόνιμων αξιωματικών οι οποίοι ως τότε δεν είχαν εκδηλώσει φιλο-εαμικά αισθήματα. Ακόμα ένα απ΄τα πολλά οξύμωρα της Κατοχής...

 Ανάμεσα στους αξιωματικούς της Φλώρινας που διέφυγαν στο βουνό και εντάχθηκαν στον ΕΛΑΣ, ήταν και ο υπολοχαγός Παύλος Τσάμης ο οποίος μες στο 1943 είχε οργανωθεί στην ΠΑΟ και φερόταν απ΄τους βασικούς συντελεστές στην προαναφερθείσα προσπάθεια οργάνωσης αντάρτικου της οργάνωσης. Όπως είχαμε δει εδώ ο υπολοχαγός Τσάμης ως διοικητής του αποσπάσματος Βιτσίου του 28ου συντάγματος του ΕΛΑΣ ήταν αυτός που χτύπησε με δική του πρωτοβουλία το τάγμα σλαβόφωνων ελασιτών του ανθέλληνα Γκότσε τον Οκτώβριο του 1944.

 Ενδεικτικό της αλλοπρόσαλλης κατάστασης που δημιουργήθηκε τότε ήταν ότι ανάμεσα στους αξιωματικούς που προσχώρησαν στον ΕΛΑΣ ήταν και ο ανθυπολοχαγός Ηλίας Στυλιάδης που ήταν ίσως ο πιο ένθερμος θιασώτης της συγκρότησης Τάγματος Ασφαλείας στην Φλώρινα. Είναι προφανές ότι τόσο ο Στυλιάδης όσο και άλλοι συνάδελφοί του δεν προσχώρησαν οικειοθελώς στον ΕΛΑΣ.

  Η πιο ιδιάζουσα περίπτωση ήταν ο υπολοχαγός Ρήγας Κανέλλος. Τον Απρίλιο του 1942 ανέβηκε στην Φλώρινα, όπου είχε προϋπηρετήσει, ως απεσταλμένος του Υπουργείου Εθνικής Αμύνης με σκοπό την καταπολέμηση της βουλγαρικής προπαγάνδας. Εντάχθηκε στο στρατιωτικό τμήμα της Νομαρχίας όπως και οι άλλοι αξιωματικοί. Με αρκετούς συναδέλφους του όμως δεν είχε καλές σχέσεις. Κάποιους τους κατηγορούσε ως μαυραγορίτες ή ως σλαβόφιλους, ενώ και πολλοί ήταν καχύποπτοι μαζί του επειδή καταγόταν απ΄την νότια Ελλάδα. Συμμετείχε ενεργά στην καταπολέμηση της βουλγαρικής προπαγάνδας και σε εκθέσεις του δεν παρέλειπε να κατηγορεί το ΚΚΕ/ΕΑΜ ως καταστρεπτικό για την Πατρίδα μας. Οι κομμουνιστές σε τοπική εφημερίδα τους τον χαρακτήριζαν προδότη και όργανο του Χρυσοχόου.
 Ο Κανέλλος εντάχτηκε στην ΠΑΟ την άνοιξη του 1943, παρά το ότι αρχικά είχε αποκλειστεί από αυτή, προφανώς λόγω των κακών σχέσεών του με κάποιους αξιωματικούς. Συμμετείχε στην προσπάθεια συγκρότησης αντάρτικου της ΠΑΟ καθώς επίσης και σε κατασκοπευτικό δίκτυο υπέρ των Συμμάχων. Τον Απρίλιο του 1944 συνελλήφθη απ΄τους Γερμανούς που του έκαναν συστάσεις να μην στρέφεται κατά των Βούλγαρων συμμάχων τους, και κρατήθηκε φυλακισμένος για δέκα μέρες.
 Εντάχτηκε στον ΕΛΑΣ τον Σεπτέμβριο του 1944 μετά τα  γεγονότα της Φλώρινας που αναφέραμε.
 Οι ελασίτες τον τοποθέτησαν σε πολύ καίριες θέσεις, αρχικά στο 1ο και μετά στο 3ο γραφείο επιχειρήσεων της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας όπου παρέμεινε ως τον Δεκέμβριο του 1944.

 Η πραγματικότητα είναι ότι οι ελασίτες δεν πείραξαν τους αξιωματικούς της Φλώρινας μετά την διαφυγή των τελευταίων στο βουνό. Προτίμησαν να τους ενσωματώσουν στις γραμμές τους παρά το ότι γνώριζαν ότι στο σύνολό τους δεν ήταν φιλικά προσκείμενοι απέναντί τους. 
 Εκ του αποτελέσματος αυτή η τακτική των τοπικών στελεχών του ΕΛΑΣ κρίνεται ως πιο έξυπνη.
 Ας μην ξεχνάμε ότι η πλέον πατριωτική πράξη του τοπικού ΕΛΑΣ ήταν το χτύπημα του τάγματος Γκότσε, που έγινε με πρωτοβουλία ενός εκ των αξιωματικών της Φλώρινας που είχαν ενταχθεί (με τον όποιο τρόπο εντάχτηκαν τέλοσπάντων) τότε στον ΕΛΑΣ, του Παύλου Τσάμη.


 Πηγή: "Αντιπαραθέσεις και διαμάχες στην κατεχόμενη Μακεδονία (1941-1944)" του Γιάννη Πριόβολου

Η αρνητική στάση της αντικομμουνιστικής πλευράς για τον συνταγματάρχη Γεώργιο Πούλο

 Είχαμε αναδημοσιεύσει ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο του Γιάννη Αθανασόπουλου για τον συνταγματάρχη Γεώργιο Πούλο: http://www.istoriakatoxis.blogspot.gr/2014/01/blog-post_2.html
  Από κάθε άποψη ο Πούλος ήταν μοναδική περίπτωση. Αρνητική όμως. Η αρνητική μοναδικότητά έγκειται στο ότι είχε καταφέρει να γίνει αντιπαθής στο σύνολο του βορειοελλαδίτικου πληθυσμού ανεξαρτήτως πολιτικών προτιμήσεων. Οι διάφοροι αντικομμουνιστές και γενικότερα οι εκπρόσωποι του μη-εαμικού στρατοπέδου δεν αποτελούσαν εξαίρεση σε αυτόν τον κανόνα.
 Στην παρούσα ανάρτηση θα δούμε τι στάση κρατούσαν οι τελευταίοι απέναντί του.

 Ο Γενικός Επιθεωρητής Νομαρχιών Μακεδονίας  συνταγματάρχης Αθανάσιος Χρυσοχόου που ήταν απ΄τους πλέον ένθερμους αντικομμουνιστές της εποχής έγραφε περιληπτικά ότι:
 Αυτοί που κατατάσσονταν στο ένοπλο σώμα του Πούλου ήταν αλήτες, τυχοδιώκτες και κοινωνικά αποβράσματα που με το πρόσχημα της διώξεως του ανταρτοκομμουνισμού εφάρμοζαν ανθελληνικά και τρομοκρατικά μέτρα σε βάρος του πληθυσμού. Προέβαιναν σε βαρβαρότητες κατά του πληθυσμού αδιακρίτως φρονημάτων και γι'αυτό ο κόσμος τους απεχθανόταν. Όταν αντιλαμβάνονταν ότι κάποιος δεν τους συμπαθεί τον κατήγγειλαν στους Γερμανούς ως κομμουνιστή και αν αυτό δεν μπορούσε να αποδειχτεί, τότε τον χαρακτήριζαν αγγλόφιλο. Είχαν αποβάλλει κάθε ελληνικό αίσθημα. Οι λεηλασίες ήταν ο αντικειμενικός σκοπός των επιχειρήσεών τους που συνοδεύονταν από πυρπολήσεις των λεηλατούμενων οικιών. Οι πουλικοί ήταν απαράμιλλοι σε αναλγησία, κακουργία και βαρβαρότητα. [1]

 Για τις καθαρά μαχητικές ικανότητες του σώματος Πούλου έγραφε σε αναφορά του της 22/07/1944 προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και την κυβέρνηση του Καϊρου:
 "Δεν μνημονεύω το σώμα του συνταγματάρχη Πούλου, ασήμαντο εις δύναμιν, ανεπιθύμητον για συνεργασία, ανυπολόγιστον εις χρησιμοποίησιν' [2]


 Εκτός απ΄τον Χρυσοχόου, Ο Πούλος δεν είχε καθόλου καλές σχέσεις ούτε με τον Μαντούβαλο που ήταν ο διοικητής της Αστυνομίας στην Θεσσαλονίκη, και γενικώς οι πουλικοί βρίσκονταν σε μόνιμη αντιπαράθεση με τις ελληνικές κατοχικές αρχές ασφαλείας. [3]

 Ο συνταγματάρχης Γεώργιος Παπαγεωργίου είχε διοριστεί αρχικά απ΄την κυβέρνηση του Καϊρου στρατιωτικός διοικητής Θεσσαλονίκης. Πρωτύτερα, ο Παπαγεωργίου είχε διατελέσει πρόεδρος της Διοικούσης Επιτροπής της ΠΑΟ. Επέστρεψε στην Θεσσαλονίκη στα τέλη Αυγούστου 1944 και σε έκθεσή του προς το Γενικό Επιτελείο Στρατού διαχώριζε σαφώς τον Πούλο, τον Βήχο και τον Δάγκουλα απ΄τους άλλους αντικομμουνιστές οπλαρχηγούς. Τα τμήματα των τριών πρώτων τα χαρακτήριζε ως "όργανα των Γερμανών δέον να θεωρούνται ως εχθροί του λαού", εν αντιθέσει με τους υπολοίπους. [4]


Ο Παρμενίων Παπαθανασίου, γιος ενός εκ των ιδρυτών και ανώτατων στελεχών της ΠΑΟ Ιωάννη Παπαθανασίου και βασικός ιστοριογράφος της οργάνωσης, γράφει για τον Πούλο:
 "Ο αντισυνταγματάρχης ε.α Γ.Πούλος είχε οργανώσει ειδικό σώμα Ελλήνων με γερμανικές στολές και διέπραξε κάθε είδος εγκλήματος εναντίον του ελληνικού λαού" [5]



 Ο Αθανάσιος Φροντιστής, μέλος της Διοικούσης Επιτροπής της ΠΑΟ, χαρακτηρίζει όλους τους πουλικούς ως "προϊόντα του υποκόσμου", και υποστηρίζει ότι ο Πούλος ήθελε να εκμεταλλευτεί την τραγική θέση των αξιωματικών της ΠΑΟ, κυρίως μετά την διάλυση των ενόπλων τμημάτων της, προκειμένου προφανώς να τους προσεταιριστεί.
 Αναφέρεται επίσης σε μία καταγγελτική σε βάρος του Πούλου ανακοίνωση της ΠΑΟ που μεταξύ άλλων έλεγε: "Οι Έλληνες αξιωματικοί δεν ξεχνούν ότι υπαίτιοι των δεινών της Πατρίδος των είναι οι Γερμανοί. Εφ'όσον ο ήλιος ανατέλλει εξ'ανατολών θα εξακολουθούν αγωνιζόμενοι εναντίον των βάρβαρων κατακτητών. Θεωρούν προσβολή ότι εξωμόται όργανα του κατακτητού ετόλμησαν να αποταθούν προς αυτούς" [6]


   Σε άλλο σημείο ο Φροντιστής χαρακτήριζε τον Πούλο ως "γνωστό προδότη" και το τμήμα του "ένοπλες ομάδες κακών Ελλήνων" [7]

 

 Μία ακόμη ένδειξη της εχθρικής στάσης της ΠΑΟ απέναντι στον Πούλο είναι και ο ισχυρισμός του Καραμπέρη. Ο Στέφανος Καραμπέρης την περίοδο της Κατοχής έφερε το βαθμό του ανθυπολοχαγού και εντάχτηκε στην ΠΑΟ. Μετά την διάλυσή της πέρασε στην Μέση Ανατολή όπου εντάχτηκε στον Ιερό Λόχο. Κατά την θητεία του στο αντάρτικο της ΠΑΟ αναφέρει ότι στο όρος Πάικο ο ίδιος μαζί με άλλους παοτζήδες συνέλλαβαν δύο άντρες του Πούλου που ήταν ντυμένοι με γερμανικές στολές και πλιατσικολογούσαν, και τους εκτέλεσαν. [8]

  Παρόμοια στάση κράτησαν και στην κοντική Κοζάνη οι αξιωματικοί της ΕΚΑ (κάτι σαν ανεπίσημο τοπικό παράρτημα της ΠΑΟ στην Κοζάνη) που ήταν ιδιαιτέρως αρνητικοί απέναντι στον Πούλο. [9]

 Ο αντισυνταγματάρχης Αρχιμήδης Αργυρόπουλος που διετέλεσε επιτελάρχης της ΠΑΟ σε υπόμνημά του προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής με ημερομηνία 22/10/1944 έγραφε για τον Πούλο:
 "Εντονότατη και λίαν ενδεικτική ήταν η απέχθεια και η περιφρόνηση του λαού της Θεσσαλονίκης προς τον Πούλο και τα τμήματά του. Όλοι τον απέφευγαν και θεωρούσαν αυτόν και τα τμήματά του ως πραγματικούς προδότες της Πατρίδας τους.
 Οι Γερμανοί έλαβαν ειδικά μέτρα φρουρήσεως αυτού και της κατοικίας του. Τα τμήματά του συγκροτήθηκαν κατά το πλείστον από τυχοδιωκτικά στοιχεία και από ανθρώπους κατώτατης κοινωνικής υποστάθμης.
  Ουδείς οίκτος επιτρέπεται για τον Πούλο και τα τμήματά του. Πρέπει να τους γίνει μεταχείριση προδοτών. Ο λαός της βορείου Ελλάδας με ικανοποίηση θα τους έβλεπε όλους κρεμασμένους"

 και παρακάτω στο ίδιο υπομνημα συμπληρώνει, διαχωρίζοντας και αυτός τον Πούλο απ΄τους εξοπλισμένους χωρικούς του Εθνικού Ελληνικού Στρατού:
 "Οι οπλισμένοι εθνικόφρονες χωρικοί δεν έχουν σχέση με τον Πούλο, πολύ δε ολιγότερον δεν κινούνται από αισθήματα αντιβρετανικά ή αντεθνικά όπως ο Πούλος, αλλά αμύνονται των χωρίων των". [10]


 Ακόμα και μετά την διάλυση της ΠΑΟ απ΄τον ΕΛΑΣ και την συγκρότηση του Εθνικού Ελληνικού Στρατού (ΕΕΣ), η στάση του συνόλου των εξοπλισμένων αντικομμουνιστών χωρικών συνέχισε να είναι από ψυχρή εώς φανερά αρνητική απέναντι στον Πούλο. Όπως αναφέρει ο ιστορικός Αθανάσιος Καλλιανιώτης:
"Στα προσφυγικά χωριά της δυτικής Μακεδονίας ο Πούλος φαινόταν ξένο σώμα". [11]


 Παρακάτω, ο ίδιος ιστορικός υπερτονίζει τις κακές σχέσεις των οπλαρχηγών του ΕΕΣ με τον Πούλο:
 "Ο ΕΛΑΣ είχε επιτεθεί σε ορισμένα χωριά, τα οποία έπειτα οπλίστηκαν ενεργώς με ελάχιστη συμβολή της οργάνωσης του ΕΕΣ, κυρίως σε πυρομαχικά, και υπό την ηγεσία τοπικών καπεταναίων, που ανέχονταν με δυσαρέσκεια τον Πούλο, όχι τόσο επειδή οι εθελοντές του ήταν γερμανοντυμένοι και πληρώνονταν, αλλά διότι αμφισβητούνταν η εξουσία τους. Έπειτα δεν είχαν φανερώσει τα όπλα τους για να ενισχύσουν την γερμανική υπόθεση, αλλά τον εαυτό τους, άμεσα απ΄τους αντάρτες και έμμεσα απ΄τα γερμανικά αντίποινα. Ο Κολλάρας εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Εορδαία μόνο αφού έφυγε ο Πούλος από εκεί και εξάλλου οι δύο άνδρες δεν είχαν ποτέ καλές σχέσεις. Η ένταση είχε τόσο αυξηθεί ώστε σύμφωνα με μία πηγή ο Τσερκέζος απ΄την Άρδασα συνάντησε τον καπετάνιο του Κλείτου Ευστάθιο Κωνσταντινίδη με θέμα συνομιλίας την εκτέλεση του Πούλου απ'τον ίδιο, πράξη που τελικά δεν ευοδώθηκε διότι προοιώνιζε γερμανικά αντίποινα." [12]


 Ο ίδιος ο Φραγκίσκος Κολλάρας, στον οποίο γίνεται αναφορά παραπάνω, έλεγε ότι αρνήθηκε να συνεργαστεί με τον Πούλο όπως του πρότειναν αρχικά οι Γερμανοί. Η απάντησή του ήταν:
 "Εγώ με τον Πούλο δεν ταιριάζουμε γιατί εσείς του δώσατε χρήμα και οπλισμό άφθονα και δεν έκανε τίποτα, γιατί ρίχνει στην φωτιά βενζίνη ενώ εμείς έχουμε άλλες αρχές, ρίχνουμε νερό και σβήνει". [13]


 Η μοναδική περίπτωση έμμεσης συνεργασίας του Πούλου με τους εξοπλισμένους χωρικούς του ΕΕΣ ήταν στις επιθέσεις κατά του σλαβόφωνου χωριού Ερμακιά τον Μάρτιο του 1944. Και αυτή η συνεργασία έγινε με την μεσολάβηση των Γερμανών που είχαν την πρωτοβουλία για τις επιθέσεις κατά της Ερμακιάς επειδή αυτή είχε καταστεί απροκάλυπτα ορμητήριο των ελασιτών. Το τμήμα του Πούλου που τότε δρούσε στην ευρύτερη περιοχή συνέδραμε, όπως ήταν φυσικό, τους Γερμανούς. Επικουρική ήταν η συμμετοχή αντρών του ΕΕΣ από κοντινά προσφυγικά χωριά κάποια εκ των οποίων είχαν ήδη υποστεί επιθέσεις απ΄τον ΕΛΑΣ. [14]


 Ο Πούλος πέραν των Γερμανών συνεργαζόταν σε μόνιμη βάση μόνο με το εξαιρετικά κακόφημο ένοπλο τμήμα του Σούμπερτ, και για ένα μικρό χρονικό διάστημα με το τμήμα του οπλαρχηγού Στέργιου Σκαπέρδα.
Ο Σκαπέρδας αρχικά ήταν στέλεχος του ΕΑΜ μέχρι που απεχώρησε όταν αντιλήφθηκε ότι αυτό ελέγχεται απ΄το ΚΚΕ. Αντιμετώπισε την μήνι των ελασιτών και αναγκάστηκε να διαφύγει στην Θεσσαλονίκη. Κατόπιν, οι ελασίτες λεηλάτησαν την περιουσία του. Στην Θεσσαλονίκη ήρθε σε επαφή με τους Γερμανούς και ζήτησε την προστασία τους. Οργάνωσε ένα ένοπλο σώμα με έδρα την Κρύα Βρύση και όταν το τμήμα του Πούλου μετακινήθηκε εκεί τον Μάιο του 1944, ο Σκαπέρδας συνεργάστηκε στενά μαζί του ως τις αρχές του φθινοπώρου. Λίγο πριν την γερμανική αποχώρηση, σταμάτησε η συνεργασία τους διότι ο Σκαπέρδας δεν ήθελε να φύγει μαζί με τους Γερμανούς όπως έκανε ο Πούλος. Αναπόφευκτα εντάχτηκε στον ΕΕΣ. [15]


 
Πηγές:
 [1] "Η Κατοχή εν Μακεδονία", βιβλίο πέμπτο, του Αθανάσιου Χρυσοχόου, σελ.402-4
 [2]  στο ίδιο, σελ.355

 [3] "Έλληνες εναντίον Ελλήνων" του Στράτου Δορδανά, σελ.192-8
 [4] στο ίδιο, σελ.46

 [5] "Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνος Παπαθανασίου, σελ.877
 [6] "ΠΑΟ. Ιστορία και προσφορά της εις την Εθνικήν Αντίστασην 1941-1945" του Αθανάσιου Φροντιστή, σελ.88
 [7] στο ίδιο, σελ. 367

 [8]"Οι αναμνήσεις μου από την δράσιν μου εις τα τμήματα της ΠΑΟ" του Στέφανου Καραμπέρη, σελ.43
 [9] "Οι πρόσφυγες στην δυτική Μακεδονία 1941-1946" του Αθανάσιου Καλλιανιώτη σελ.298

 [10] "ΠΑΟ. Ιστορία και προσφορά της εις την Εθνικήν Αντίστασην 1941-1945" του Αθανάσιου Φροντιστή, σελ.410
 [11] "Οι πρόσφυγες στην δυτική Μακεδονία 1941-1946" του Αθανάσιου Καλλιανιώτη σελ.312

 [12] στο ίδιο, σελ.390

 [13] "Λεηλασία φρονημάτων", τόμος α', του Ιωάννη Κολλιόπουλου, σελ.321

 [14] "Οι πρόσφυγες στην δυτική Μακεδονία 1941-1946" του Αθανάσιου Καλλιανιώτη σελ.387-9

 [15] "Οι άλλοι καπετάνιοι", συλλογικό έργο, σελ.96-97

Η ίδρυση και τα πρώτα βήματα της αντιστασιακής οργάνωσης ΥΒΕ, που αργότερα έγινε γνωστή ως ΠΑΟ

 Στις 10 Ιουλίου του 1941 ιδρύθηκε στην Θεσσαλονίκη η αντιστασιακή οργάνωση ΥΒΕ (Υπερασπισταί Βορείου Ελλάδος) από 4 αξιωματικούς. Ήταν οι ταγματάρχες Ιωάννης Παπαθανασίου, Θωμάς Μπάρμπας, Ευάγγελος Δόρτας και ο λοχαγός Αναστάσιος Σακελλαρίδης.
 Αυτοί αποτέλεσαν και την πρώτη διοικούσα επιτροπή της ΥΒΕ, που αργότερα διευρύνθηκε.
  Σύμφωνα με το 2ο άρθρο του ιδρυτικού της, σκοπός της ΥΒΕ ήταν:
 α) Εξουδετέρωση πάσης ξενικής προπαγάνδας αποβλέπουσης στην απόσπαση βορείων επαρχιών της Ελλάδος (Ηπείρου, Μακεδονίας, Θράκης)
 β) Διατήρηση και εξύψωση του ελληνικού εθνικού φρονήματος
 γ) Σταθερά αντίδραση κατά πάσης ενέργειας ή προπαγάνδας απ'όπου και αν προέρχεται και τείνει στην αφαίρεση τμήματος της υπόλοιπης Ελλάδας
 δ) Προσπάθεια επέκτασης των ορίων της Ελλάδας προς τις ιστορικές κατευθύνσεις. [1]

 Όπως φαίνεται, δεν γίνεται σαφής αναφορά σε ένοπλη αντιστασιακή δράση, ούτε σε πολιτικά ζητήματα. Αυτό ήταν λογικό καθώς την εποχή εκείνη (καλοκαίρι του 1941), οι σκέψεις για ένοπλο αγώνα ήταν πολύ πρώιμες για διάφορους λόγους. Αυτό φάνηκε ξεκάθαρα λίγους μήνες αργότερα με την παταγώδη αποτυχία της εξέγερσης στην Δράμα και με την αποτυχημένη παρουσία των πρώτων ένοπλων κομμουνιστών ανταρτών στα Κερδύλια και στην Νιγρίτα.

Η ΥΒΕ σε πρώτη φάση στρεφόταν κυρίως κατά των Βουλγάρων αλλά κατά και των λίγων ιταλόφιλων ρουμανίζοντων κουτσόβλαχων που με την προπαγάνδα τους στην βόρεια Ελλάδα στόχευαν στην απόσπαση ελληνικών εδαφών.
 Μες στο καλοκαίρι του '41, η ΥΒΕ ήρθε σε μία πρώτη επαφή με τον Δημήτριο Ψαρρό που είχε ανέβει τότε στην Θεσσαλονίκη και είχε πρωτοστατήσει στην ίδρυση της οργάνωσης "Ελευθερία" μαζί με στελέχη του ΚΚΕ. [2] Δεν υπήρξε συνέχεια στην συνεργασία τους, πιθανότατα διότι οι της ΥΒΕ ήταν πολύ επιφυλακτικοί όσον αφορά τον αντάρτικο αγώνα σε εκείνο το χρονικό σημείο.


 Στις 17 Οκτωβρίου 1941, η ΥΒΕ έστειλε στην κυβέρνηση του Καϊρου μέσω ένος αξιωματικού της που διέφυγε στην Μέση Ανατολή μία "Έκθεση γενικής καταστάσεως εν Βορείω Ελλάδι από της κατοχής μέχρι σήμερον" [3].
 Σε αυτή την πολυσέλιδη έκθεση αναφέρονταν στοιχεία για την κακή κατάσταση του πληθυσμού, την βουλγαρική και ρουμανική προπαγάνδα, την δραστηριότητα της Βουλγαρικής Λέσχης στην Θεσσαλονίκη και άλλες ανθελληνικές ενδηλώσεις. Ο συντάκτης της, Ιωάννης Παπαθανασίου, δεν παρέλειψε να στηλιτεύσει τα λάθη που διέπραξε το ελληνικό κράτος στην Μακεδονία απ΄την απελευθέρωσή της το 1912-13 εώς και το 1941.
  Στο τέλος αυτής της έκθεσης, η ΥΒΕ έκανε τις εξής προτάσεις προς το Κάιρο:
 "1. Να καθοριστεί μερίμνη της κυβερνήσεως του εξωτερικού τακτική επικοινωνία βορείου Ελλάδος και Αιγύπτου
 2. Αναλαμβάνουμε κάθε προσπάθεια επ'ωφελεία του συμμαχικού αγώνος και αναμένουμε διαταγές σας
 3. Να στιγματιστούν απ΄τους Συμμάχους οι βουλγαρορουμανικές ανθελληνικές ενέργειες και να απειλήσει η ελληνική κυβέρνηση από το ραδιόφωνο και δια προκηρύξεων τους αποστάτες και προδότες, όλους γενικά.
 4. Να διατεθούν στην οργάνωση το ταχύτερον υλικά μέσα"

 Όπως προκύπτει, με αυτήν την έκθεση η ΥΒΕ τέθηκε αυτοβούλως υπό τις διαταγές των Συμμάχων και περίμενε κάποια ενίσχυση σε υλικό προκειμένου να ξεκινήσει τον αντιστασιακό αγώνα.

 Η κυβέρνηση του Καϊρου και οι Σύμμαχοι δεν φάνηκαν να συγκινούνται απ΄το γεγονός και αδιαφόρησαν. Ο μόνος που ενδιαφέρθηκε έστω και με αρκετή καθυστέρηση ήταν ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Παναγιώτης Κανελλόπουλος, κατόπιν παρέμβασής του οποίου στάλθηκαν μέσω του υπολοχαγού Δημήτρη Παλαμήδη 5.000 χρυσές λίρες Αγγλίας προς ενίσχυση της οργάνωσης τον Φεβρουάριο του '43. [4]
 Μετά όμως απ΄την παραίτησή του απ΄την κυβέρνηση τον Μάρτιο του '43, η ΥΒΕ (που πλέον ονομαζόταν ΠΑΟ) εγκαταλείφτηκε απ΄τους ιθύνοντες του Καϊρου. [5]

  Η ΥΒΕ έδωσε έμφαση στην στρατολόγηση ατόμων που είχαν πρόσβαση στον κατοχικό κρατικό μηχανισμό για να δημιουργήσει ένα δίκτυο πληροφοριών γύρω απ΄τις ανθελληνικές προπαγάνδες. Έτσι άνθρωποι της ΥΒΕ, κυρίως αξιωματικοί, υπήρχαν σε καίριες θέσεις είτε νομαρχών, είτε στην Γενική Διοίκηση Μακεδονίας είτε στην Γενική επιθεώρηση νομαρχιών Μακεδονίας κτλ. [6]

 Αυτή η τελευταία υπηρεσία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Επικεφαλής της Γενικής επιθεώρησης νομαρχιών Μακεδονίας ήταν ο συνταγματάρχης Αθανάσιος Χρυσοχόου, πρώην επιτελής του Τσολάκογλου στον πόλεμο του 1940-41. Αυτή η υπηρεσία δεν είχε σαφείς αρμοδιότητες αλλά ανεπισήμως ησχολείτο με την καταπολέμηση των ανθελληνικών προπαγανδών στην Μακεδονία [7], κάτι που όπως είδαμε ήταν και ο κύριος σκοπός της ΥΒΕ.
 Με δεδομένο ότι η Γενική επιθεώρηση νομαρχιών ήταν κρατική υπηρεσία που λειτουργούσε με μανδύα νομιμότητας (σύμφωνα με τα δεδομένα της κατοχής), μπορεί να εξαχθεί το λογικό συμπέρασμα ότι η δράση των μελών της αδύναμης ΥΒΕ κατά των ανθελληνικών προπαγανδών γινόταν κυρίως μέσω των διαύλων αυτής.
 Αυτή η σύμπτωση στόχων μεταξύ ΥΒΕ και Γενικής επιθεώρησης νομαρχιών και η ένταξη πολλών μελών της πρώτης στην δεύτερη δημιούργησαν την λανθασμένη εντύπωση ότι ο Χρυσοχόου ήταν ο αρχηγός της ΥΒΕ, που αργότερα μετονομάστηκε σε ΠΑΟ.
 Τόσο ο ίδιος ο Χρυσοχόου όσο και οι ιστοριογράφοι της ΠΑΟ διέψευδαν κατηγορηματικά ότι ο πρώτος υπήρξε μέλος της οργάνωσης, πόσο μάλλον αρχηγός της. [8]
 Ο Χρυσοχόου φυσικά γνώριζε την ύπαρξη και την δράση της οργάνωσης και την βοηθούσε με κάθε τρόπο, αλλά τα γεγονότα δείχνουν ότι η συνεργασία δεν ήταν καθόλου ειδυλλιακή στο σύνολό της. Στελέχη της ΥΒΕ που ήταν ενταγμένα στην Γενική Επιθεώρηση Νομαρχιών συνεργάζονταν μεν αρμονικά μαζί του, αλλά αυτό δεν ήταν ο κανόνας.

 Σε επόμενη ανάρτηση θα δούμε περισσότερα στοιχεία για την ΠΑΟ και τις σχέσεις της με τον Χρυσοχόου.


 [1]    "Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνα Παπαθανασίου, σελ.29-31
 [2]  - "Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνα Παπαθανασίου, σελ.127
       - "Αντιστασιακή οργάνωση ΕΚΚΑ 1941-44" του Ιωάννη Παπαθανασίου, σελ.26
 [3]    "Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνα Παπαθανασίου, σελ.62-96
 [4] -"Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνα Παπαθανασίου, σελ.343
      - "Τα χρόνια του μεγάλου πολέμου" του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, σελ.98
 [5]   "Τα χρόνια του μεγάλου πολέμου" του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, σελ.99
 [6] -"Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνα Παπαθανασίου, σελ.98
      - "ΠΑΟ Ιστορία και προσφορά της στην εθνική αντίσταση 1941-1945" του Αθ.Φροντιστή,       
       σελ.20
 [7] - "Η κατοχή εν Μακεδονία" του Αθ.Χρυσοχόου, τόμος ε', σελ.104-5
      - "Η ελληνική αντίστασις 1941-1944" του Πολυχρόνη Ενεπεκίδη, σελ.250-1
 [8] - "Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνα Παπαθανασίου, σελ.110, σελ.786
      - "ΠΑΟ Ιστορία και προσφορά της στην εθνική αντίσταση 1941-1945" του Αθ.Φροντιστή,       
       σελ.20
      - "Αντίλογος" του Δημήτρη Παπαγεωργίου, σελ.12
      - "Η κατοχή εν Μακεδονία" του Αθ.Χρυσοχόου, τόμος α' σελ.74
      - "Η ελληνική αντίστασις 1941-1944" του Πολυχρόνη Ενεπεκίδη, σελ.249

Στάθης Κωνσταντινίδης (Χασιλάς), ένας αντικομμουνιστής καπετάνιος στην δυτική Μακεδονία - μέρος α'

 Ο Στάθης Κωνσταντινίδης, γνωστός και με το παρατσούκλι Χασιλάς, ως Πόντιος πρόσφυγας εγκαταστάθηκε στο χωριό Κλείτος της Κοζάνης το 1921. Στον Κλείτο μένανε κυρίως πρόσφυγες και από πολιτικής άποψης ήταν βενιζελικό σε ποσοστό 90%. Ο Χασιλάς ασχολήθηκε ιδιαίτερα με αγροτικά μηχανήματα, πράγμα που τον βοήθησε να αποκτήσει μία σεβαστή -για τα δεδομένα της εποχής- περιουσία. Το 1933 εξελέγη πρόεδρος της κοινότητας του Κλείτου. Την ίδια χρονιά πεθαίνει η πρώτη του γυναίκα,απ'την οποία είχει ήδη δύο παιδιά, και ξαναπαντρεύεται. Με την δεύτερη γυναίκα του την Δέσποινα, αποκτά ως το 1940 άλλα 3 παιδιά.

Οι πρώτες αντιστασιακές κινήσεις στην περιοχή δεν τον άφησαν αδιάφορο, καθώς πάντα ησχολείτο με τα κοινά. Σημαντικό ρόλο σε αυτό έπαιξε το ότι δύο ανίψια του, ο ανθυπολοχαγός Αριστείδης Ελευθεριάδης  και ο αδελφός του Στάθης είχαν οργανωθεί στην ΠΑΟ. Ο Χασιλάς ενίσχυε με τρόφιμα, χρήματα και υλικό τόσο την ΠΑΟ όσο και το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Ενδεικτικό είναι ότι στο σπίτι του στον Κλείτο, έτρωγε δύο φορές την εβδομάδα η ηγεσία των κομμουνιστών του γειτονικού χωριού Ποντοκώμη. Οι σχέσεις του Χασιλά με τους αδελφούς Ελευθεριάδη και γενικότερα με την ΠΑΟ δεν ήταν καθόλου αρεστές ούτε καν ανεκτές απ΄το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.
 Μετά την ρήξη ΠΑΟ-ΕΛΑΣ στο κοντινό Βόιο τον Απρίλιο του '43 που οδήγησε στην εκτέλεση αξιωματικών της ΠΑΟ, οι αδελφοί Ελευθεριάδη αναγκάστηκαν να φύγουν για την Θεσσαλονίκη αφού πλέον κινδύνευαν απ΄τους ελασίτες. Ο Χασιλάς ανησύχησε απ΄τα γεγονότα και άρχισε να αποστασιοποιείται απ΄το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.

 Συνέπεια αυτών, ήταν η πρώτη ρήξη μεταξύ ελασιτών και Χασιλά, που έγινε στις 23/04/1943. Καμμιά δεκαριά ελασίτες πήγαν στο σπίτι του και τον συνέλλαβαν, αφού χτύπησαν τόσο τον ίδιο όσο και την έγκυο γυναίκα του. Ήθελαν να τους πει που έκρυβε τους αδελφούς Ελευθεριάδη, αφού ήταν γνωστό ότι είχαν σχέσεις μαζί του. Τον μετέφεραν μαζί με άλλους 3 κρατούμενους σε τοποθεσία μεταξύ των χωριών Κλείτου και Αμύγδαλων, όπου τους βασάνισαν. Εκτέλεσαν τους δύο από αυτούς, τον χωροφύλακα Γεωργακόπουλο και τον Φαρμάκη που ήταν γνωστός αντικομμουνιστής. Ο Χασιλάς και ο άλλος κρατούμενος, ο Θεόφιλος Χατζηκώστας, σώθηκαν χάρη σε μεσολάβηση του παπά και της δασκάλας του Κλείτου προς τον Αλέξανδρο Ρόσιο (καπετάν Υψηλάντης) που ήταν επικεφαλής των ελασιτών. Έτσι, μετά τα βασανιστήρια αφέθηκαν ελεύθεροι. Αυτά τα γεγονότα έκαναν πολύ άσχημη εντύπωση στο σύνολο των κατοίκων του Κλείτου.

 Μετά την απελευθέρωσή του, ο Χασιλάς συνέχισε τις καθημερινές εργασίες του αλλά πλέον είχε γεννηθεί στο μυαλό του η ιδέα του εξοπλισμού του χωριού για αυτοπροστασία απέναντι στον ΕΛΑΣ. Αυτό ήταν εφικτό διότι στον Κλείτο και σε άλλα κοντινά χωριά υπήρχαν πολλά κρυμμένα όπλα απ΄τους υποχωρούντες Έλληνες στρατιώτες το 1941.
 Απ΄τον Οκτώβριο του ΄43 πλέον πύκνωσε τις επαφές του με κάτοικους του Κλείτου και της ευρύτερης περιοχής που είχαν απηυδήσει με την κόκκινη τρομοκρατία, και προσανατολίζονταν και αυτοί προς την αυτοπροστασία. Πολλά απ΄τα κρυμμένα όπλα είχαν ήδη αρχίσει να μοιράζονται στους κατοίκους, χωρίς πάντως να προκληθεί κανένα επεισόδιο.
 Τον επόμενο μήνα, οι κομμουνιστές επιχείρησαν να προσεγγίσουν τον Χασιλά προκειμένου να τον εντάξουν στις τάξεις τους, αφού ήξεραν πολύ καλά ότι ήταν δημοφιλής και επηρέαζε σημαντικά το χωριό. Ο Χασιλάς όμως πλέον δεν τους εμπιστευόταν, ως εκ τούτου δεν υπήρχε κανένα περιθώριο για συνεργασία.
 Όταν όμως οι κομμουνιστές έμαθαν ότι οι κάτοικοι του Κλείτου είχαν εξοπλιστεί με πρωτοβουλία του Χασιλά, άλλαξαν τροπάριο και άρχισαν τις απειλές. Τώρα όμως υπήρχαν στο χωριό γύρω στους 80 άντρες έτοιμους να αντισταθούν στον ΕΛΑΣ. Η τελευταία "φιλική" και παράλληλα απειλητική προειδοποίηση προς τον Χασιλά έγινε απ΄τους ελασίτες λίγο πριν τα Χριστούγεννα του ΄43.

 "Συμπτωματικά", λίγες μέρες μετά στις 04/01/1944 έκαναν για πρώτη φορά την εμφάνισή τους στον Κλείτο οι Γερμανοί που ως τότε δεν είχαν πατήσει στο χωριό. Οι διαθέσεις τους ήταν απειλητικές, προφανώς κατόπιν πληροφοριών που είχαν φτάσει στ'αυτιά τους για τον εξοπλισμό των κατοίκων. Συνέλλαβαν 12 άτομα, με πρώτον απ'όλους τον Χασιλά, και εκτέλεσαν έναν άλλο που προσπάθησε να ξεφύγει. "Συμπτωματικά" όλοι οι συλληφθέντες ήταν στενοί συνεργάτες του Χασιλά, μεταξύ των οποίων και ο Χατζηκώστας που είχε έπίσης συλληφθεί απ΄τον ΕΛΑΣ τον περασμένο Απρίλιο.
 Οι Γερμανοί τους οδήγησαν στην Κοζάνη και τους έκλεισαν σε κρατητήρια. Ανακρίθηκε μόνο ο Χασιλάς, αφού ήταν ολοφάνερο ότι οι Γερμανοί γνώριζαν ότι αυτός ήταν ο φύσει αρχηγός τους.
Οι Γερμανοί είχαν ολοκληρωμένη πληροφόρηση για όλα την δράση του, τους αδελφούς Ελευθεριάδη, την ενίσχυση που έδινε στην ΠΑΟ και στον ΕΛΑΣ κ.α.
 Η ανάκριση ήταν σχετικά ήπια, για τα δεδομένα της εποχής, και αυτό παραξένεψε τον Χασιλά. Ήταν σίγουρος ότι οι Γερμανοί κάτι σχεδίαζαν, και δικαιώθηκε. Στις 14/01/1944 μετέφεραν τον ίδιο μαζί με κάποιους εκ των συγκρατούμενων στο γραφείο του γερμανού διοικητή που τους έθεσε το εξής δίλημμα:
 "Ή δέχεστε ότι δεν πρόκειται να στραφείτε εναντίον Γερμανών στρατιωτών ή οδηγείστε στο εκτελεστικό απόσπασμα".
 Κατόπιν συνεννόησης με τους υπολοίπους, την επόμενη μέρα ο Χασιλάς απεδέχθη την πρόταση και οι κρατούμενοι αφέθηκαν ελεύθεροι .

 Εδώ πρέπει να τονιστεί ότι όσο παρέμεναν έγκλειστοι η ζωή τους κινδύνευε, αφού ανα πάσα στιγμή οι Γερμανοί θα μπορούσαν να τους εκτελέσουν σαν αντίποινα για τον φόνο κάποιου μεμονωμένου Γερμανού απ΄τον ΕΛΑΣ. Πραγματικά, η επιλογή του Χασιλά απεδείχθη σωτήρια αφού μερικές μέρες μετά τα "παλικάρια" του ΕΛΑΣ σκότωσαν έναν Γερμανό γιατρό που προσέφερε αφιλοκερδώς τις υπηρεσίες του σε άρρωστους χωρικούς. Αυτό προκάλεσε την οργή των Γερμανών που εκτέλεσαν τόσο κρατούμενους όσο και άλλους συμπατριώτες μας. Γι' αυτό το περιστατικό έχουμε γράψει εδώ.

 Την εποχή εκείνη, τέλος του '43 αρχές του '44, πολλοί χωρικοί (κυρίως Πόντιοι πρόσφυγες) των πεδινών της Κοζάνης που υφίσταντο την ελασίτικη τρομοκρατία, είχαν οργανωθεί στον Εθνικό Ελληνικό Στρατό με τοπικό αρχηγό τον Μιχάλαγα. Ο ΕΕΣ δρούσε με την ανοχή των Γερμανών και ενισχυόταν από αυτούς με πολεμικό υλικό. Έτσι οι Γερμανοί κατάφερναν να υποδαυλίσουν και να εκμεταλλευτούν τον ελληνικό κατοχικό εμφύλιο για δικό τους όφελος.
Είναι περιττό να υπενθυμίσουμε ότι ηθικός και φυσικός αυτουργός αυτής της κατάστασης ήταν το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ που με την στυγνή εξουσία και τρομοκρατία του, δεν άφηνε στους αντιφρονούντες καμμία άλλη επιλογή πέραν της συνεργασίας με τους Γερμανούς -των οποίων η αποχώρηση αναμενόταν σύντομα- προκειμένου να προστατέψουν τις ζωές τους, τις οικογένειές τους και τα σπίτια τους.

 Έτσι, η "πρόταση" των Γερμανών προς τον Χασιλά στόχευε ουσιαστικά στο να υποχρεώσει τους χωρικούς του Κλείτου να ενταχθούν στον ΕΕΣ, όπως και έγινε. Ο ΕΕΣ βέβαια δεν ήταν οργανωμενος στρατός αλλά αποτελούταν από φρουρές διαφόρων χωριών που αμύνονταν στις επιθέσεις του ΕΛΑΣ.

Aπ'το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στην συνεργασία με τους Γερμανούς

 Οι αριστεροί αρέσκονται στο να χαρακτηρίζουν ως "προδότες" όλους αυτούς που εξοπλίστηκαν με την ανοχή ή την ενίσχυση των Γερμανών για να πολεμήσουν τον ΕΛΑΣ. Το θέμα έχει αναλυθεί αρκετά, και θα αναλυθεί ακόμα περισσότερο. Η παρούσα ανάρτηση όμως θα αναφερθεί επιγραμματικά σε κάποια πρόσωπα που έδρασαν στην βόρειο Ελλάδα και των οποίων η δράση καταρρίπτει τα αριστερά στερεότυπα.
 Υπήρχαν πολλοί ορκισμένοι αντικομμουνιστές της κατοχικής περιόδου με έντονη δράση και ηγετικό ρόλο, οι οποίοι αρχικά είτε συνεργάζονταν με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ είτε ήταν κανονικά ενταγμένοι σε αυτό.
 Και όμως από ένα σημείο και μετά αυτοί οι άνθρωποι στράφηκαν εναντίον του.
 Σύμφωνα με την αριστερή λογική, αρχικά ήταν "πατριώτες" (αφού συνεργάζονταν με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ) και μετά έγιναν "προδότες" (αφού στράφηκαν εναντίον του συνεργαζόμενοι από ένα σημείο και μετά με τους κατακτητές).
 Φυσικά η παραπάνω αριστερή λογική είναι για τα πανηγύρια. Δεν μπορεί ένας άνθρωπος να μεταλλαχτεί εν μία νυχτί από πατριώτης σε προδότης και τούμπαλιν.  
 Οπότε οι λόγοι της συνεργασίας των παρακάτω οπλαρχηγών με τους Γερμανούς θα πρέπει να αναζητηθούν αλλού και όχι σε δήθεν προδοσίες.



 Ενδεικτικά αναφέρουμε τα παρακάτω παραδείγματα που αφορούν (πλην ενός)  τον γεωγραφικό χωρο της δυτικής Μακεδονίας:

Μιχάλης Παπαδόπουλος, γνωστότερος ως Μιχάλαγας: Αρχικά συνεργαζόταν με το ΕΑΜ και το ενίσχυε υλικά. Τα έσπασε μαζί τους για λόγους που έχουν αναφερθεί εδώ και πήγε στην ΠΑΟ. Μετά την εκδίωξη της ΠΑΟ απ'τον ΕΛΑΣ, κατέφυγε στους Γερμανούς και υπήρξε ηγετικό στέλεχος του Εθνικού Ελληνικού Στρατού (ΕΕΣ) στην Κοζάνη.

Κώστας Παπαδόπουλος: Ήταν στον εφεδρικό ΕΛΑΣ, αλλά απεχώρησε μετά από έντονη διαφωνία με ένα συγγενικό του πρόσωπο. Εντάχτηκε αρχικά στην ΠΑΟ και μετά στον ΕΕΣ του οποίου υπήρξε ηγετικό στέλεχος στην περιοχή του Κιλκίς. [1]

Φραγκίσκος Κολάρας: Ήταν ανεξάρτητος οπλαρχηγός στην περιοχή της Καστοριάς και αρχικά συνεργαζόταν με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Αντιπαθούσε βαθύτατα τους σλαβόφωνους, και αυτό ήταν αρκετό για να διαρραγούν οι σχέσεις του με τον ΕΛΑΣ. Μετά συνεργάστηκε με την ΠΑΟ, και τελικώς με τους Γερμανούς. Υπήρξε επικεφαλής των ενόπλων χωρικών στην περιοχή της Εορδαίας. [2]

 Πέραν των τριών παραπάνω που είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο (κυρίως οι 2 πρώτοι) στα δρώμενα του κατοχικού εμφυλίου της Μακεδονίας, υπήρχαν και κάποιοι άλλοι μικρότερου βεληνεκούς που ακολούθησαν την ίδια διαδρομή:

Στάθης Κωνσταντινίδης, γνωστότερος ως Χασιλάς: Ενίσχυε αρχικά τόσο το ΕΑΜ όσο και την ΠΑΟ. Οι επαφές του όμως με την ΠΑΟ ήταν μη-αποδεκτές για τους κομμουνιστές και έτσι ήρθε σε ρήξη μαζί τους. Αργότερα οργανώθηκε στον ΕΕΣ σαν οπλαρχηγός στο χωριό Κλείτος. [3]

Αβραάμ Σεμερτζίδης: Αρχικά υπήρξε δέκαρχος του ΕΛΑΣ και συμμετείχε στην μάχη του Φαρδύκαμπου κατά των Ιταλών τον Μάρτιο του 1943. Κατόπιν έγινε ομαδάρχης σε φυλάκιο του ΕΛΑΣ. Τραυματίστηκε σε σύγκρουση με Γερμανούς. Μετά ήρθε σε ρήξη με την ηγεσία γιατί αρνήθηκε να χτυπήσει γερμανικό τμήμα και έφυγε απ΄τον ΕΛΑΣ. Λίγο αργότερα εντάχθηκε στον ΕΕΣ στην Κοζάνη. [4]

Χαρίσιος Βαγιόπουλος: Όταν εμφανίστηκε ο ΕΛΑΣ κατετάγη σε αυτόν, αλλά διαφώνησε γρήγορα και κατέφυγε στην Κοζάνη. Αργότερα ανέλαβε καπετάνιος τμήματος 60 αντικομμουνιστών οπλιτών  με έδρα το χωριό του Καλονέρι Βοϊου. [5]

Βασίλης Kωτσίδης: Τον Μάρτιο του 1943 εντάχθηκε εθελοντικά στο συγκρότημα του ΕΛΑΣ στο Σινιάτσικο. Το φθινόπωρο του ιδίου έτους εντάχθηκε στην ΠΑΟ. Μετά την διάλυση της ΠΑΟ χρημάτισε οπλίτης του ΕΕΣ στον Κλείτο. [6]

Παντελής Θεοδώρου: Διαφωτιστής του ΕΑΜ στην Λυγερή Κοζάνης. Μετά πέρασε στον ΕΕΣ όπου υπηρέτησε ως οπλίτης. [7]

Ηλίας Σισμανίδης: Τον Μάρτιο του 1943 ήταν μέλος δεκαρχίας του ΕΛΑΣ. Το 1944 εντάχθηκε στον ΕΕΣ στο χωριό του την Ακρινή. [8]

Ιωάννης Χαριτωνίδης: Αρχικά υποστήριζε το ΕΑΜ αλλά μετά εντάχθηκε στον ΕΕΣ στο Μαυροδένδρι. [9]

Αντώνιος Δάγκουλας: Εντάχθηκε στον ΕΛΑΣ στα Γρεβενά. Για άγνωστους λόγους έπεσε σε δυσμένεια, συνελήφθη, ανακρίθηκε, φυλακίστηκε και κακοποιήθηκε απ΄τους κομμουνιστές. Κατάφερε να δραπετεύσει και μετά έπεσε στα χέρια των Γερμανών με τους οποίους πλέον συνεργάστηκε με προθυμία. Συνέστησε την Εθνική Ελληνική Ασφάλεια Πόλης Θεσσαλονίκης που ήταν υπό την πλήρη εποπτεία των Γερμανών και συναγωνιζόταν σε τρομοκρατική συμπεριφορά την κομμουνιστική ΟΠΛΑ. Η δράση του ήταν κατα γενική ομολογία κατακριτέα. [10]

 Στέργιος Σκαπέρδας: Ξεκίνησε απ'το ΕΑΜ αλλά απεχώρησε πιθανότατα όταν διαπίστωσε ότι πίσω απ΄το ΕΑΜ βρισκόταν το ΚΚΕ. Μετά από επιθέσεις που δέχτηκε από ελασίτες που λεηλάτησαν την περιουσία του, κατέφυγε στην Θεσσαλονίκη όπου και ξεκίνησε την συνεργασία του με τον γερμανόφιλο συνταγματάρχη Πούλο. Όταν το σώμα του Πούλου μετακινήθηκε στην Κρύα Βρύση, ο Σκαπέρδας συγκρότησε δικό του ένοπλο σώμα και συνεργαζόταν μαζί του. Ανέπτυξε έντονη δράση στον κάμπο των Γιαννιτσών. [11]
  


 Όλα τα παραπάνω παραδείγματα δίνουν μία γενική εικόνα όσον αφορά τις μεταπηδήσεις απ'το ένα στρατόπεδο στο άλλο κατά την διάρκεια του κατοχικού εμφυλίου στην γερμανοκρατούμενη Μακεδονία. Τα αίτια ήταν συνήθως προσωπικά και σπανιότερα πολιτικά. Σε πολλές περιπτώσεις οι πραγματικοί λόγοι αυτών των "μεταγραφών" δεν έγιναν ποτέ γνωστοί και πιθανότατα είχαν να κάνουν με τον μικρόκοσμο της ελληνικής επαρχίας. 
 Όπως και να χει όμως, είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι οι 2 απ'τους 3 κορυφαίους αντικομμουνιστές οπλαρχηγούς του ΕΕΣ  (Μιχάλαγας και Κώστας Παπαδόπουλος, ο τρίτος ήταν ο Κισά Μπατζάκ απ΄τον Κούκο Πιερίας) αρχικά ήταν στο στρατόπεδο του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ...


 [1] "Οι άλλοι καπετάνιοι", σελ.102
 [2] "Οι άλλοι καπετάνιοι", σελ.223-5
 [3] "Στάθης Κωνταντινίδης-Χασιλάς. Ένας αλλιώτικος καπετάνιος" του Κώστα Κωνσταντινίδη, σελ.65, 115-6, 143-4.
 [4]  "Οι άλλοι καπετάνιοι", σελ.259-260
 [5]  "Οι άλλοι καπετάνιοι" σελ.265
 [6]  Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.525
 [7]  Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.522
 [8]  Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.530
 [9]  Διδακτορικό Αθ.Καλλιανιώτη "Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία 1941-46", σελ.533
 [10] "Έλληνες εναντίον Ελλήνων" του Στράτου Δορδανά, σελ.289-90.
 [11] "Oι άλλοι καπετάνιοι", σελ.96-7

Πως εντάχθηκε στον ΕΛΑΣ ένας πρώην αξιωματικός της ΠΑΟ

Την περίοδο της Κατοχής οι μεταπηδήσεις απ΄την μία οργάνωση στην άλλη ήταν ένα εξαιρετικά σύνηθες φαινόμενο. Μία χαρακτηριστική περίπτωση ήταν ο λοχαγός Κώστας Κωνσταντάρας. Αρχικά είχε έρθει σε επαφή με την οργάνωση ΠΑΟ και ιδιαίτερα με έναν εκ των ιδρυτών της (ως ΥΒΕ αρχικά) του ταγματάρχη Ιωάννη Παπαθανασίου. Αυτός τον μύησε στην οργάνωση, του ανέθεσε την αποστολή να οργανώσει αντάρτικο τμήμα στην βόρεια Χαλκιδική και του έδωσε και ένα μικρό χρηματικό ποσό για να ξεκινήσει. ("Αγώνες και διωγμοί" του Κ.Κωνσταντάρα, σελ.68)

Σχετικά γρήγορα όμως εγκατέλειψε την ΠΑΟ και εντάχθηκε στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ αναλαμβάνοντας αργότερα και σημαντικά στρατιωτικά αξιώματα.
 Στο βιβλίο του "Αγώνες και διωγμοί" αναφέρεται επιγραμματικά και χωρίς πολλές λεπτομέρειες στο τι τον έκανε να επιλέξει το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.
Μιλάει για μία συνάντησή του με κάποιον παλιό γνωστό του ονόματι Βασιλειάδη που του έλεγε, μετά την ένταξή του στην ΠΑΟ, ότι η μόνη πατριωτική οργάνωση είναι το ΕΑΜ και ότι όλες οι άλλες οργανώσεις φτιάχτηκαν για να χτυπήσουν αυτό και όχι τον κατακτητή. (στο ίδιο, σελ.69)
  Λίγο παρακάτω γράφει:

                                                                 (στο ίδιο, σελ.70) 
Οι διαδόσεις κατά της ΠΑΟ στις οποίες αναφέρεται, ήταν η γνωστή προπαγάνδα των κομμουνιστών που συκοφαντούσαν ως προδοτικές όλες τις άλλες οργανώσεις.
  Σύμφωνα λοιπόν με τον ίδιο, είδε ένα όνειρο που τον ώθησε να ακολουθήσει το αριστερό μονοπάτι, αντί του δεξιού, και έτσι εντάχθηκε στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ:

 

(στο ίδιο, σελ.70)

Φυσικά οι παραπάνω ισχυρισμοί είναι για γέλια και για κλάμματα. Ακούγεται επιεικώς παράδοξο για έναν μόνιμο αξιωματικό του στρατού να άλλαξε οργάνωση βασισμένος στα όνειρα.

 Είναι ολοφάνερο ότι ο Κωνσταντάρας δεν έγραφε την αλήθεια, θέλοντας προφανώς να καλύψει πρόσωπα και καταστάσεις που τον ώθησαν να εγκαταλείψει την ΠΑΟ σε μία πολύ κρίσιμη περίοδο και να ενταχθεί στον ΕΛΑΣ.

  Ο ιστοριογράφος της ΠΑΟ Παρμενίων Παπαθανασίου (γιος του προαναφερθέντος Ιωάννη Παπαθανασίου) αναφέρει ότι η αποχώρησή του εξέπληξε την ηγεσία της ΠΑΟ και είχε σοβαρό αντίκτυπο επειδή ο Κωνσταντάρας γενικώς είχε καλό όνομα σαν μόνιμος αξιωματικός.("Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμ.Παπαθανασίου, σελ.665)

 

Τα αίτια της ρήξης των τουρκόφωνων Ποντίων με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ

 

Όπως έχουμε δει, ο σημαντικότερος εχθρός του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στην Μακεδονία την περίοδο της Κατοχής ήταν οι εξοπλισμένοι χωρικοί που περίπου απ’το τέλος του 1943 και μετά είχαν οργανωθεί στον Εθνικό Ελληνικό Στρατό (ΕΕΣ). Το κυριότερο χαρακτηριστικό αυτών των αντι-εαμικών χωρικών ήταν ότι στην μεγάλη τους πλειοψηφία ήταν τουρκόφωνοι Πόντιοι πρόσφυγες. Είχαν έρθει στην Ελλάδα μετά την συνθήκη της Λωζάνης και εγκαταστάθηκαν στην Μακεδονία προσπαθώντας να ξαναφτιάξουν απ΄την αρχή την ζωή τους μετά τον ξεριζωμό. Πολλοί εξ’αυτών συμμετείχαν ενεργά στο αντάρτικο του δυτικού Πόντου την περίοδο 1915-1921 κατά των Τούρκων, στο οποίο βασίστηκε η αντάρτικη παράδοση της συγκεκριμένης κοινότητας.

 Εκ πρώτης όψεως, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι μία κοινότητα ξεριζωμένων προσφύγων με παράδοση στα αντάρτικο θα μπορούσε να βοηθήσει ενεργά την αντάρτικη δράση του ΕΛΑΣ που ελεγχόταν απ’τους κομμουνιστές οι οποίοι ήταν γνωστοί για τα κηρύγματά τους υπέρ των αδυνάτων. Αυτό όμως δεν συνέβη. Και όχι απλά δεν συνέβη, αλλά οι τουρκόφωνοι Πόντιοι έγιναν ο μεγαλύτερος εχθρός του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στην βόρειο Ελλάδα και φυσικά αντιμετωπίστηκαν από αυτόν με την ανάλογη σκληρότητα.

  

 Η παρούσα ανάρτηση θα επιχειρήσει να αναλύσει τα αίτια αυτής της αντιπαλότητας μεταξύ τουρκόφωνων πόντιων και ΕΛΑΣ.  

 Αρχικά πρέπει να τονιστεί ότι η αριστερή φρασεολογία περί "προδοτών και γκεσταπιτών" δεν αντέχει σε κριτική. Άνθρωποι που κράτησαν ζωντανό μέσα τους τον ελληνισμό για τόσους αιώνες σε εχθρικό περιβάλλον και πρωτοστάτησαν στο ποντιακό αντάρτικο δεν μπορεί από την μία στιγμή στην άλλη να έγιναν προδότες. Ούτε βέβαια μπορεί κανείς να εντοπίσει ιδεολογικά κίνητρα στην συνεργασία πολλών Ποντίων οπλαρχηγών με τους Γερμανούς. Οι αμόρφωτοι ως επί το πλείστον Πόντιοι πρόσφυγες δεν είχαν ιδέα περί εθνικοσοσιαλισμού και στην μεγάλη τους πλειοψηφία άνηκαν από την προπολεμική περίοδο στην βενιζελική παράταξη. 

 Μία βασική αιτία της ρήξης ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και τουρκόφωνων Ποντίων ήταν το ότι η αντάρτικη παράδοση των τελευταίων βασιζόταν στην ηγεσία ενός τοπικού οπλαρχηγού που δρούσε αυτόνομα και ανεξάρτητα απ’τους υπολοίπους. Ασκούσε τοπική εξουσία στην περιοχή δράσης του, δίχως να έχει να δώσει λογαριασμό σε κανέναν ανώτερό του. Αυτό ερχόταν εξ’ορισμού σε ευθεία αντίθεση με την δομή του ΕΛΑΣ που ήταν ένας στρατός με ιεραρχική δομή (ειδικότερα απ΄τα μέσα του 1943 και μετά όταν και μετεξελίχθηκε σε τακτικό στρατό), πειθαρχία και υποταγή στα κελεύσματα του σταλινικού ΚΚΕ. Στον ΕΛΑΣ δεν υπήρχαν περιθώρια για παροχή αυτονομίας σε κανέναν τοπικό καπετάνιο ανεξάρτητα απ’το πόσο ικανός ήταν ή το πόσο κόσμο επηρέαζε. Αυτό καθιστούσε αδύνατη την ένταξη των Πόντιων καπεταναίων στον ΕΛΑΣ, και η διάθεση του τελευταίου να μονοπωλήσει τον αντιστασιακό αγώνα έκανε αναπόφευκτη την σύγκρουση μεταξύ τους.

 Αντιθέτως, η άλλη οργάνωση που δρούσε στην Μακεδονία, η ΠΑΟ δεν είχε την ολοκληρωτική λογική του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και ήταν διατεθειμένη να συνεργαστεί με τους Πόντιους οπλαρχηγούς παρέχοντάς τους μία σχετική αυτονομία κινήσεων. Η συνεργασία των Ποντίων καπεταναίων με την ΠΑΟ στο Κιλκίς, στην Πιερία, στην Κοζάνη και αλλού ήταν ακόμα ένας παράγοντας που χειροτέρεψε τις σχέσεις τους με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Οι κομμουνιστές ποτέ δεν αποδέχτηκαν την ύπαρξη και δράση της ΠΑΟ και εξ αρχής είχαν θέσει σαν στόχο τους την ηθική και φυσική εξόντωσή της. Από την στιγμή που οι Πόντιοι αντάρτες ταυτίστηκαν περισσότερο ή λιγότερο με την ΠΑΟ, ήταν λογικό να μπούνε στο στόχαστρο του ΕΛΑΣ. Η ΠΑΟ δεν άντεξε και διαλύθηκε λόγω της μαλθακότητας και της αναποφασιστικότητας της ηγεσίας της. Οι Πόντιοι οπλαρχηγοί αποδείχθηκαν πολύ σκληρότερα καρύδια, καθώς ήταν ικανότατοι σκληροτράχηλοι μαχητές και δεν δίσταζαν να πάρουν όπλα απ’τους Γερμανούς για να υπερασπιστούν τα χωριά τους απ’τον ΕΛΑΣ.

  Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας ήταν ο κομμουνιστικός χαρακτήρας του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Οι τουρκόφωνοι Πόντιοι ήταν αρνητικοί απέναντι στον κομμουνισμό για πολλούς λόγους. Πολλοί υποστηρίζουν ότι ο κυριότερος είχε να κάνει με το θρησκευτικό ζήτημα. Λόγω της τουρκοφωνίας τους, ο κυριότερος παράγοντας της εθνικής τους συνείδησης ήταν η ορθοδοξία. Μία ελληνική κοινότητα με έντονη εθνική συνείδηση που έχει όμως απωλέσει την γλώσσα της ανά τους αιώνες, είναι λογικό να δώσει δυσανάλογα μεγάλο βάρος στην θρησκεία και να την ανάγει στο κυριότερο στοιχείο της εθνικής της ταυτότητας. Αυτό όμως από μόνο του δεν αρκεί για να εξηγήσει τα αντικομμουνιστικά αισθήματα των τουρκόφωνων Πόντιων. Άλλωστε τότε το ΕΑΜ σε καμμία περίπτωση δεν έθιγε το θρησκευτικό συναίσθημα του λαού ενώ μέχρι και κάποιοι ιερείς είχαν ενταχθεί σε αυτό (π.χ. μητροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ). Παράλληλα υπήρχαν και άλλοι τουρκόφωνοι πρόσφυγες μη-Πόντιοι (μικρασιάτες) που ενίσχυσαν τον ΕΛΑΣ.

Οπότε ο κυριότερος λόγος του αντικομμουνισμού των τουρκόφωνων Ποντίων θα πρέπει να αναζητηθεί αλλού. Και αυτό είναι οι  δυσάρεστες αναμνήσεις τους για την φιλική στάση της ΕΣΣΔ απέναντι στην Τουρκία του Κεμάλ, κάτι που έπληξε καίρια το ποντιακό αντάρτικο και τον ελληνισμό γενικότερα και συνέβαλλε αποφασιστικά στα δεινά που υπέστησαν οι Πόντιοι απ’τους Τούρκους.

 Για τον ίδιο λόγο, οι τουρκόφωνοι Πόντιοι ήταν πολύ επιφυλακτικοί και με τους Άγγλους τους οποίους επίσης θεωρούσαν συνυπεύθυνους για την μικρασιατική καταστροφή. Αυτή ήταν μία ακόμη διαφοροποίησή τους απ’την ΠΑΟ, της οποίας οι αξιωματικοί θεωρούνταν -και ήταν- ως επί το πλείστον αγγλόφιλοι. Όσο όμως πέρναγε ο καιρός και διαφαινόταν η προοπτική της απόλυτης κυριαρχίας του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ μετά την γερμανική αποχώρηση τα όποια αντιαγγλικά αισθήματα των Ποντίων υποχωρούσαν μπροστά στον κομμουνιστικό κίνδυνο.

 

 Μία άλλη σημαντική αιτία ήταν το ότι στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ εντάχθηκαν ομάδες με τις οποίες οι  τουρκόφωνοι Πόντιοι δεν είχαν καθόλου καλές σχέσεις. Τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα ήταν οι σλαβόφωνοι της Μακεδονίας και οι Έλληνες πρόσφυγες απ’τον Καύκασο. Οι σχέσεις αυτών των δύο κοινοτήτων με τους τουρκόφωνους Πόντιους ήταν τεταμένες από την προπολεμική περίοδο, και η υπερεκπροσώπησή τους στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ αυτομάτως λειτουργούσε αποτρεπτικά για την συνεργασία των Ποντίων με την ίδια οργάνωση. Ειδικότερα για το μέρος των σλαβόφωνων που δεν είχαν ελληνική συνείδηση (μικρό ποσοστό μεν, υπαρκτό δε), οι βάσεις για την ταύτιση τους με τους κομμουνιστές είχαν μπει από την περίοδο 1924-1935 κατά την οποία επίσημη θέση του ΚΚΕ ήταν η ανεξαρτητοποίηση της Μακεδονίας. Στην Κατοχή, η πολιτική ανοχής του ΚΚΕ/ΕΑΜ απέναντι στους βουλγαρίζοντες σλαβόφωνους κομιτατζήδες οι οποίοι είχαν εξοπλιστεί απ’τους κατακτητές, που αποσκοπούσε στο να τους προσεταιριστεί (όπως και κατάφερε σε πολύ μεγάλο ποσοστό) έριξε λάδι στην φωτιά και ενέτεινε την αντιπαράθεση.

 Αυτή ήταν μία σύνοψη των σημαντικότερων και λιγότερο σημαντικών λόγων της αντιπαλότητας μεταξύ τουρκόφωνων Πόντιων και ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στην κατοχική Μακεδονία. Η αντιπαλότητα αυτή πήρε σύντομα την μορφή ενός άγριου τοπικού εμφυλίου, αντίστοιχου άλλων κατοχικών εμφυλίων συρράξεων που ξέσπασαν σε άλλες περιοχές. Οι Γερμανοί κατά κανόνα περιορίζονταν σε ρόλο παρατηρητή, και αρκούνταν στο να ενισχύουν, από ένα σημείο και μετά, με ελαφρύ οπλισμό και πυρομαχικά τους τουρκόφωνους Πόντιους οι οποίοι ξεκάθαρα θεωρούσαν τον ΕΛΑΣ πολύ χειρότερο εχθρό απ’τους Γερμανούς των οποίων η σύντομη αποχώρηση ήταν βέβαιη. Με αντίστοιχη εχθρότητα βέβαια τους έβλεπε και ο ΕΛΑΣ που στρεφόταν πρωτίστως εναντίον τους και δευτερευόντως κατά των κατακτητών. Τελικώς, ο ΕΛΑΣ επικράτησε μετά από πολύ κόπο τον Νοέμβριο του 1944, πληρώνοντας βαρύ φόρο αίματος και καταφεύγοντας σε ανήκουστες βιαιότητες που μόνο κακό του έκαναν στο πολιτικό επίπεδο.