Ο ρόλος του Ιβάν Μιχαήλωφ στο μακεδονικό ζήτημα - μέρος β'

 Το εγχείρημα των Ιταλών με τους κομιτατζήδες απέτυχε, η Ιταλία λίγο αργότερα συνθηκολόγησε και οι Γερμανοί τους αντικατέστησαν σε ρόλο κατοχικών δυνάμεων στην δυτική Μακεδονία.
 Ο Μιχαήλωφ δεν αδράνησε. Απ΄τον Αύγουστο του '43 είχε προσεγγίσει τους Γερμανούς (αναφέρεται ότι επισκέφτηκε το Βερολίνο και ήρθε σε επαφή με τον Χάινριχ Χίμλερ) και τους πρότεινε την συγκρότηση ένοπλων τμημάτων της ΕΜΕΟ που θα δρούσαν στο πλάι των κατοχικών δυνάμεων κατά των ανταρτών στην δυτική Μακεδονία. Εκτός απ΄το στρατιωτικό σκέλος, ο Μιχαήλωφ μέσω των επαφών του με Γερμανούς αξιωματούχους προσπαθούσε να προετοιμάσει το έδαφος για την ίδρυση της "Μεγάλης Μακεδονίας".
 Το ενδεχόμενο όμως της δημιουργίας μιας "Μεγάλης Μακεδονίας", θα ξεσήκωνε θύελλα αντιδράσεων σε Ελλάδα και Αλβανία, αλλά κυρίως στη Βουλγαρία η οποία αποτελούσε και τον ισχυρότερο σύμμαχο της γερμανικής πολιτικής στα Βαλκάνια. Επομένως, παρ’ όλη την ανάγκη για έμψυχο δυναμικό στο χώρο της Μακεδονίας και τα στρατιωτικά οφέλη από μια πιθανή συνεργασία με την ΕΜΕΟ, ο γερμανός υπουργός Εξωτερικών Ρίμπεντροπ θεώρησε απαραίτητο να διακοπεί κάθε είδους υποστήριξη προς τον Μιχαήλωφ.

 Στο πλαίσιο της γερμανικής εξωτερικής πολιτικής στα Βαλκάνια η Βουλγαρία ήταν το κυριότερο στήριγμά της και θα έπρεπε να αποφευχθεί κάθε ενέργεια η οποία θα μπορούσε να επιφέρει προβλήματα στις σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών, Γερμανίας- Βουλγαρίας.
 Η γερμανική συνεργασία στη δημιουργία ανεξάρτητης Μακεδονίας ήταν σίγουρο ότι θα δυσαρεστούσε τη βουλγαρική κυβέρνηση η οποία θα θεωρούσε την κίνηση αυτή ως στρεφόμενη εναντίον της. Τα επιπρόσθετα κατοχικά βάρη που είχε επωμιστεί άλλωστε η Βουλγαρία σε Σερβία και Ελλάδα την τελευταία περίοδο δεν άφηναν περιθώρια ελιγμών στην γερμανική κυβέρνηση.
  Πρωταρχικό ρόλο στην παρούσα φάση έπαιζε η διασφάλιση των καλών σχέσεων με τη σύμμαχο Βουλγαρία και άρα η γερμανική κυβέρνηση δεν θα υποστήριζε τη θέση για ανεξάρτητη Μακεδονία ή την ένωση του ευρύτερου μακεδονικού χώρου με τη Βουλγαρία για να εξασφαλίσει τη στρατιωτική συνεργασία με τη ΕΜΕΟ. Υπό το βάρος όλων αυτών των παραγόντων, ο Χίτλερ δεν ενέκρινε τις πρωτοβουλίες που είχαν αναλάβει οι γερμανικές μυστικές υπηρεσίες και δεν συναίνεσε στην ανακήρυξη μιας ανεξάρτητης Μακεδονίας.

 Παρ'όλ'αυτά, σιωπηρά οι Γερμανοί εκπαίδευσαν στελέχη της ΕΜΕΟ στο Ζάγκρεμπ και το Βερολίνο και τους απέστειλαν στην βόρεια Ελλάδα όπου εντάχτηκαν στην Οχράνα. Οι επαφές με τον Μιχαήλωφ διακόπηκαν -επιφανειακά τουλάχιστον- για να αποφευχθεί η σύνδεση της γερμανικής πολιτικής με την προπαγάνδα υπέρ της ανεξάρτητης Μακεδονίας, ωστόσο οι Γερμανοί συνεργάζονταν με τον Ντίμιταρ Τσίλεφ, μέλος της ΕΜΕΟ και έναν από τους πιο έμπιστους ανθρώπους του Μιχαήλωφ.
 Μόλις το καλοκαίρι του 1944 συγκροτήθηκαν τρία "μακεδονικά τάγματα" σε  Έδεσσα, Καστοριά και στο Ξυνό Νερό της Φλώρινας. Η βάση τους ήταν οχρανίτες (όσοι από αυτούς δεν είχαν μεταπηδήσει στο κομμουνιστικό αυτονομιστικό ΣΝΟΦ) και στελέχη της ΕΜΕΟ. Εξοπλίστηκαν απ΄τους Γερμανούς και ήταν υπό την διοίκησή τους. Σημαντικό ρόλο στην οργάνωση αυτών των μονάδων έπαιξε ο απόστρατος βούλγαρος αξιωματικός Γκιόργκι Ντίμτσεφ που ήταν στενός συνεργάτης του Μιχαήλωφ.

 Ούτε αυτό το εγχείρημα όμως είχε κάποιο αποτέλεσμα. Με δεδομένο ότι η τροπή του πολέμου ήταν μη-αναστρέψιμη και η ήττα του Άξονα αναπόφευκτη, πολλοί εκ των εξοπλισμένων βουλγαρίζοντων διαπραγματεύονταν την μεταπήδησή τους στον ΕΛΑΣ. Μεταξύ αυτών ήταν ακόμα και ο Ντίμτσεφ που είδαμε παραπάνω.
 Ο Μιχαήλωφ μετά από διαβουλεύσεις με συνεργάτες του κατάλαβε πλέον ότι η ίδρυση ανεξάρτητου μακεδονικού κράτους όπως ο ίδιος το επιδιωκε ήταν ανέφικτη. Πέραν όλων των άλλων, υπήρχαν πλέον και οι παρτιζάνοι του Τίτο οι οποίοι μπορεί επίσης να μιλούσαν για αυτόνομη Μακεδονία ενταγμένη όμως στην ομοσπονδιακή Γιουγκοσλαβία. Ο Μιχαήλωφ ακολούθησε τους Γερμανούς στην αποχώρησή τους απ΄τα Βαλκάνια.


 Αυτή ήταν περιληπτικά η πορεία του φανατικού βουλγαρομακεδόνα Ιβάν Μιχαήλωφ. Επρόκειτο για μία ιδιάζουσα περίπτωση βούλγαρου ηγέτη που ησχολείτο αποκλειστικά και μόνο με το μακεδονικό, με αποτέλεσμα να μπορεί να χαρακτηριστεί περισσότερο τοπικιστής παρά εθνικιστής.
 Οι επιδιώξεις του περί δημιουργίας "Μεγάλης Μακεδονίας" ήταν εκτός πραγματικότητας καθώς ουσιαστικά στρεφόταν εναντίον όλων των εθνικών και πολιτικών στρατοπέδων της νότιας βαλκανικής, ενώ και από στρατιωτικής άποψης η οργάνωσή του ΕΜΕΟ ποτέ δεν απέκτησε αξιοσημείωτη δυναμική. Ο ίδιος δεν προσέγγισε τους κομμουνιστές, εν εντιθέσει με το σύνολο των κομιτατζήδων/οχρανιτών, και παρέμεινε σταθερά αντικομμουνιστής και γερμανόφιλος.
 Το μόνο που κατάφερε ήταν να ρίξει περισσότερο λάδι στην φωτιά του πολέμου και να συνεισφέρει ακουσίως στην ενίσχυση του τιτοϊκού "μακεδονισμού" που διέφερε ουσιωδώς απ΄τον βουλγαρομακεδονισμό που πρέσβευε ο ίδιος.

 Ένα πολύ ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι οι απόψεις του αντικομμουνιστή γερμανόφιλου Ιβάν Μιχαήλωφ περί ανεξάρτητης Μακεδονίας ταυτίζονται με τις απόψεις των Βούλγαρων κομμουνιστών πάνω στο θέμα:  http://istoriakatoxis.blogspot.gr/2014/03/blog-post_28.html


 Τα στοιχεία για τις δύο αναρτήσεις προέρχονται απ΄το έργο: "Πτυχές της δράσης της Οχράνα με βάση νεότερες βουλγαρικές πηγές (1941-1943)" της Όλγας Μπελεγάκη.

Ο ρόλος του Ιβάν Μιχαήλωφ στο μακεδονικό ζήτημα - μέρος α'

Ο Ιβάν Μιχαήλωφ ήταν ένα απ΄τα πρόσωπα που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στον ευρύτερο μακεδονικό χώρο, όχι μόνο κατά την διάρκεια του Β'Π.Π. και της Κατοχής αλλά και από νωρίτερα.
 Το 1924 ανέλαβε την ηγεσία του εθνικιστικού τμήματος της Εσωτερικής Μακεδονικής Επαναστατικής Οργάνωσης (ΕΜΕΟ, στα σλάβικα λέγεται VMRO και εξακολουθεί να υφίσταται σήμερα ως κυβερνόν κόμμα των Σκοπίων) μετά την κρίση στους κόλπους της συγκεκριμένης βουλγάρικης οργάνωσης. Σκοπός της ΕΜΕΟ ήταν η προσάρτηση της Μακεδονίας στην Βουλγαρία, αλλά αν αυτό δεν ήταν εφικτό τότε αποδεχόταν και την ιδέα της αυτονόμησης της Μακεδονίας ως πρελούδιο της προσάστησής της στην Βουλγαρία.
 Ο Μιχαήλωφ ήταν εναντίον κάθε βουλγαρογιουγκοσλαβικής προσέγγισης που επιχειρούσε η βουλγάρικη κυβέρνηση, και είχε έρθει σε επαφή με την Ιταλία του Μουσσολίνι που βρισκόταν σε ανταγωνισμό με την Γιουγκοσλαβία για διάφορα ζητήματα, καθώς και με τους Κροάτες εθνικιστές Ουστάσι του Πάβελιτς.

Από τις αρχές του 1930 η Μιχαηλωφική ΕΜΕΟ, έχοντας τον απόλυτο έλεγχο στη βουλγαρική Μακεδονία, απομακρύνθηκε από την πολιτική ιδέα της αυτονομίας της Μακεδονίας που θα αποτελούσε μέσο προσάρτησης στη Βουλγαρία και προπαγάνδιζε την ίδρυση ενός ανεξάρτητου κράτους στο χώρο της Μακεδονίας με βουλγαρικό χαρακτήρα. Για την ΕΜΕΟ η πολιτική ταυτότητα «Μακεδών» ήταν απόλυτα συμβιβάσιμη με την εθνική ταυτότητα Βούλγαρος.
  Όταν ο Μιχαήλωφ συνειδητοποίησε ότι τα συμφέροντα του βουλγαρικού κράτους δεν συνέπιπταν με αυτά των Βουλγαρομακεδόνων, επιδίωξε την ίδρυση ενός νέου κράτους δηλαδή, ενός δεύτερου βουλγαρικού κράτους στη Μακεδονία. Το κράτος αυτό θα είχε προνομιακές σχέσεις με τη Βουλγαρία, αλλά παράλληλα θα ακολουθούσε μια πολιτική ανεξάρτητη από εκείνη της Σόφιας επιζητώντας ταυτόχρονα και την πολιτική αυτονομία του βουλγαρικού τμήματος της Μακεδονίας.
  Αυτή η νέα θέση της ΕΜΕΟ είχε προκαλέσει σοβαρές αντιδράσεις στο εσωτερικό της Βουλγαρίας, με αποτέλεσμα το 1934 η καινούρια βουλγαρική κυβέρνηση του Γκεοργκίεφ να διαλύσει βιαίως την ΕΜΕΟ. Ο Μιχαήλοφ κατέφυγε αρχικά στην Τουρκία.

 Μετά την κατάληψη της Γιουγκοσλαβίας απ΄τα γερμανικά στρατεύματα και την διάλυσή της το 1941, ο Μιχαήλωφ εγκαταστάθηκε στο Ζάγκρεμπ στα πλαίσια της συνεργασίας του με τους Ουστάσι. Παρά την αμνηστία που του χορηγήθηκε απ΄την βουλγαρική κυβέρνηση δεν επέστρεψε στην Βουλγαρία και σιγά-σιγά διαχώριζε την θέση του από αυτή. Ο λόγος ήταν ότι έβλεπε ότι η επιδιωκόμενη ένωση ολόκληρης της Μακεδονίας με τη Βουλγαρία δεν θα πραγματοποιούνταν και ότι ο ντόπιος πληθυσμός της σέρβικης Μακεδονίας (σημερινά Σκόπια) εξέφραζε πλέον ανοιχτά τη δυσαρέσκειά του προς τη βουλγαρική κατοχική διοίκηση. Συγχρόνως ο Μιχαήλωφ έβλεπε ότι η εξέλιξη του πολέμου δεν ήταν υπέρ του Άξονα.
 Έτσι η ΕΜΕΟ επανήλθε στο σύνθημα "Ενιαία και ανεξάρτηση Μακεδονία", χωρίς όμως να υποστηρίζει τη ύπαρξη μακεδονικού έθνους, καθώς θεωρούσε ότι η Μακεδονία αποτελούσε απλά μια γεωγραφική έννοια, μη αναγνωρίζοντας το Μακεδονικό έθνος σαν εθνογραφική οντότητα. Για τον Μιχαήλωφ οι Μακεδόνες δεν ήταν τίποτα άλλο παρά Μακεδόνες Βούλγαροι. 
 Αυτό που προείχε για τον Μιχαήλωφ σε κάθε περίπτωση, ήταν η προώθηση των βουλγαρομακεδονικών συμφερόντων και όχι το σύνολο της βουλγαρικής εξωτερικής πολιτικής. Στο γεγονός αυτό οφείλεται σε σημαντικό βαθμό και η διαφοροποίηση της πολιτικής της ΕΜΕΟ από την επίσημη βουλγαρική πολιτική. Για τον Μιχαήλωφ αποτελούσε απαραίτητη προϋπόθεση η ενοποίηση ολόκληρου του μακεδονικού χώρου.

 Όσον αφορά την Ελλάδα, ο Μιχαήλωφ έπαιξε σημαντικό παρασκηνιακό ρόλο στον εξοπλισμό των βουλγαρίζοντων σλαβόφωνων της δυτικής Μακεδονίας το 1943. Κατόπιν πιέσεών του, και με την μεσολάβηση του ηγέτη της Κροατίας Άντε Πάβελιτς, πείστηκαν οι Ιταλοί να επιτρέψουν τον εξοπλισμό των βουλγαρίζοντων. Σημαντικό ρόλο σε αυτά τα γεγονότα έπαιξαν Βούλγαροι αξιωματικοί όπως οι Κάλτσεφ και Μλαντένωφ και ο βουλγαρόφιλος Ιταλός υπολοχαγός Ραβάλι.
 Έτσι ιδρύθηκε τον Μάρτιο του 1943 στην Καστοριά το "Βουλγαρο-Μακεδονικό Επαναστατικό Κομιτάτο παρά τω Άξονι", που λεγόταν και  Αξονομακεδονικό Κομιτάτο ή απλά Κομιτάτο, και τα μέλη του έμειναν γνωστοί ως κομιτατζήδες ή οχρανίτες (Οχράνα ήταν η ονομασία της "αστυνομίας" του Κομιτάτου).
 Η βουλγαρική κυβέρνηση ήταν επιφυλακτική απέναντι στον εξοπλισμό των κομιτατζήδων, εν αντιθέσει με την ΕΜΕΟ του Μιχαήλωφ που στήριζε ανοιχτά το Κομιτάτο.

Οι κρατούμενοι των ανταρτών στη Δυτική Μακεδονία: 1941 -1949

 του Αθανασίου Καλλιανιώτη

Αναλύοντας θεωρητικά το φαινόμενο της κράτησης ανθρώπων από ανθρώπους, υποθέτει κανείς ότι και οι αντάρτες της Δυτικής Μακεδονίας στην περίοδο της δεκαετίας του ΄40 δεν αποτελούσαν εξαίρεση: με την αρωγή της εμπειρικής έρευνας αποδεικνύεται της θεωρίας το αληθές. Για να ερμηνευτούν οι αιτίες, να τοποθετηθεί το θέμα στο ιστορικό του πλαίσιο, να συγκριθεί με τα παρελθόντα και τα επιόντα κλπ. τα 20΄ της σημερινής εκφώνησης δεν είναι αρκετά, οπότε θα ξοδευτούν αυτά σε απλούστερα ζητήματα:
α) στην ανάλυση του τίτλου
β) στη σκιαγράφηση των κινήτρων και
γ) στο σκόρπισμα πάνω στο τραπέζι ορισμένων λεπτομερειών του παιχνιδιού μεταξύ κρατούντων και κρατουμένων.
Τα υπόλοιπα αποτελούν τμήμα ενός ευρύτερου έργου, το οποίο συν τοις άλλοις ιχνηλατεί τις ομοιότητες και τις διαφορές μεταξύ των ομάδων στην προσπάθειά τους για την κατάκτηση ή τη διατήρηση της εξουσίας. Σ΄ αυτό αριθμούνται ονομαστικά όλοι οι φονευθέντες της δεκαετίας του ΄40 στη Δυτική Μακεδονία και η χαρτογράφηση αυτών προβλέπεται ότι θα ξεριζώσει εσφαλμένες αντιλήψεις, που ως ζιζάνια ταλαιπωρούν το γόνιμο έδαφος της ιστορίας.

Ιστορικές διασαφηνίσεις
Τα εννέα χρόνια της αντάρτικης δραστηριότητας δεν είναι ομοιογενή. Φθινόπωρο του 1941 πυκνώνει στην  περιοχή η ένοπλη άρνηση εναντίον των οργάνων του κράτους με αποκορύφωμα τη σύλληψη και ολιγοήμερη κράτηση μιας ομάδας χωροφυλάκων στις στάνες του ΒΔ Βερμίου από ενόπλους του χωριού Μεσόβουνο. Το επόμενο έτος δεν συναντώνται φανερές κινήσεις ενόπλων, εκτός από ελάχιστους δραπέτες των κρατητηρίων της Καστοριάς, που δεν παρουσίασαν ουδεμία δράση. Το 1945 καταγράφονται κρατήσεις και φόνοι στην περιφέρεια της Φλώρινας, αλλά πώς οι σλαβόφωνοι «εκδικητές» του ΝΟΦ που τις διαπράττουν να θεωρηθούν Έλληνες; Οι λίγοι τέλος ένοπλοι Πολιτικοί Επίτροποι του ΔΣΕ των ετών 1950 και 1951 που παρέμειναν στην περιοχή γυρνούσαν περισσότερο σαν κυνηγημένα αγρίμια, παρά σαν επαναστάτες ισχύος και αποδοχής.

Επιλέχτηκε προς εξέταση η Δυτική Μακεδονία, διότι ο γράφων ζει και κατάγεται από αυτή αλλά και για λόγους ερευνητικής πληρότητας. Η περιοχή αυτή αποτελούσε μία κλειστή περιφέρεια και σχεδόν ολόκληρη είχε τη δική της εθιμική κι οικονομική ζωή, αν εξαιρέσουμε μερικά ορεινά χωριά που επαφίονταν και με τη Θεσσαλία ή την Ήπειρο. Την όποια αίγλη της διαφοράς με την υπόλοιπη Ελλάδα απέκτησε το έτος 1949, όταν η καρδιά του ΔΣΕ χτύπησε ζωηρά στη χερσόνησο Άφρικα των Πρεσπών, μια σταθερά ανταρτοκρατούμενη περιοχή.


Κάτω από τη λέξη αντάρτες στεγάζονται όλα τα είδη των αρνητών και των ενόπλων της περιοχής, οι οποίοι διεκδικήθηκαν κατά την πορεία ή εκ των υστέρων από ποικιλώνυμες οργανώσεις, όπως η «Ελευθερία» των κομουνιστών του ΜΓ και των αξιωματικών της ομάδας Ψαρρού, η ΥΒΕ των ταγματαρχών της Θεσσαλονίκης, το ΕΑΜ του ΚΚΕ της Αθήνας, η ΕΚΑ των εμπόρων της Κοζάνης, η ΠΑΟ των τουρκόφωνων προσφύγων, το ΣΝΟΦ των γκρεκομάνων Σλαβομακεδόνων, οι ΟΔΕΚ και ο ΔΣΕ του ΚΚΕ. Δράση ανταρτών του ΕΔΕΣ δεν γνώρισε η Δυτική Μακεδονία, διότι όσοι κάτοικοί της εκδηλώθηκαν υπέρ του αναγκάστηκαν άμεσα και βίαια να σταδιοδρομήσουν στην Ήπειρο.


Κι όμως κρατούμενοι
Φτάνοντας στην αρχική λέξη του τίτλου, εγείρεται το ερώτημα: διατηρούσαν ή όχι οι αντάρτες, ειδικότερα του ΕΛΑΣ και του ΔΣΕ, μόνιμα ή παροδικά κρατουμένους; Αν απαντήσουμε θετικά,  θα αντιλογήσουμε με την κατεστημένη άποψη ότι «όλος ο λαός» στήριζε ένθερμα το αντάρτικο, πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να θέσουμε υπό αναθεώρηση αρκετές εκατοντάδες βιβλία και συγγράμματα. Αν παραδεχθούμε ότι κρατούμενοι δεν υπήρχαν, τότε πρέπει να αρνηθούμε την ύπαρξη των δραστηριοτήτων της Διεύθυνσης Δικαστικού του ΕΛΑΣ και του ΔΣΕ, της ΥΤΟ (Υπηρεσία Τάξης Ομάδας) του Μπούλκες, της ΥΣΑ (Υπηρεσία Στρατιωτικής Ασφάλειας), της Επαγρύπνησης, των μονίμων φυλακών του ΕΛΑΣ στον Πεντάλοφο και των αντίστοιχων του ΔΣΕ στο χωριό Γράμμος (Γράμμουστα) και στις Κρανιές Πρεσπών μετέπειτα. Πού άραγε κρύβεται η αλήθεια;

Σκύβοντας καλύτερα πάνω στο ζήτημα, βλέπουμε ότι κρατητήρια και φυλακές διατηρούσαν στις πόλεις και κωμοπόλεις της περιοχής τόσο τα κοινοβουλευτικά προπολεμικά καθεστώτα όσο και η δικτατορία Μεταξά. Με τον ερχομό των Ιταλών και των Γερμανών δημιουργήθηκαν και νέα, όπως π.χ. το Στρατόπεδο Κοζάνης, στο οποίο κλείνονταν πολίτες και αντάρτες και κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου. Μέχρι χτες υπήρχαν φυλακές με πολιτικούς ή θρησκευτικούς κρατούμενους –για εν μέρει πολιτικούς χτίζονται. Θεωρητικά λοιπόν θα ήταν λογικά αδύνατο να διαφοροποιηθούν οι «σταυραετοί των βουνών», εκτός αν δεχόμασταν ότι τόσο η ηγεσία όσο και η βάση τους συνίστατο από ξεχωριστής ποιότητας ανθρώπους, πράγμα που θα μας ανάγκαζε να ολισθήσουμε από την πεδιάδα της Ιστορίας στην επικλινή σαθρότητα της φαντασίας, του επιθυμητού, και, γιατί όχι, της προπαγάνδας. Η ύπαρξη λοιπόν της μακράς δομής και των ανθρώπινων συνεχειών επιτρέπει την υπόθεση ότι οι αντάρτες όλων των αποχρώσεων, ανάλογα βέβαια με τη δύναμη της ακτινοβολίας των, ποτέ δεν έπαψαν να διατηρούν φυλακές και κρατουμένους.

 Η συνέχεια εδώ:  http://blogs.sch.gr/thankall/?p=930#more-930

Οι αξιωματικοί της Φλώρινας και ο ΕΛΑΣ

 Η Φλώρινα στην περίοδο της Κατοχής ήταν απ΄τις πιο εθνικά ευαίσθητες περιοχές της χώρας λόγω του μακεδονικού ζητήματος. Η γερμανική κατοχή, η βουλγάρικη προπαγάνδα, η ύπαρξη σλαβόφωνων πολλοί εκ των οποίων δεν είχαν ελληνική εθνική συνείδηση και αλλοιθώριζαν αρχικά προς την Βουλγαρία και μετά προς την Γιουγκοσλαβία, ο διαχρονικά ύποπτος ρόλος του ΚΚΕ που εκφράστηκε με την ίδρυση του αυτονομιστικού ΣΝΟΦ και η γειτνίαση με τους παρτιζάνους του Τίτο που είχαν εδαφικές βλέψεις ήταν παράγοντες που στο σύνολό τους δημιουργούσαν ένα εκρηκτικό μείγμα που απειλούσε την ελληνικότητα της περιοχής.
   Υπό αυτές τις αντίξοες συνθήκες, η θέση των αξιωματικών της Φλώρινας ήταν εξ'ορισμού πάρα πολύ δύσκολη και τα περιθώρια δράσης τους εξαιρετικά περιορισμένα.
 Στην Φλώρινα οι αξιωματικοί απασχολούνταν στο στρατιωτικό τμήμα της Νομαρχίας και είχαν διάφορες τυπικές αρμοδιότητες, αλλά ο πραγματικός ρόλος τους ήταν η συγκέντρωση πληροφοριών για την βουλγάρικη προπαγάνδα στην περιοχή και η αντιμετώπιση της τελευταία. Η υπηρεσία που συντόνιζε και επόπτευε αυτήν την αντιβουλγαρική δράση ήταν η Γενική Επιθεώρηση Νομαρχιών Μακεδονίας που είχε επικεφαλή τον αντισυνταγματάρχη Αθανάσιο Χρυσοχόου.

 Στις αρχές του 1943 μεγάλο μέρος των αξιωματικών της Φλώρινας εντάχθηκε στην ΠΑΟ και συνεισφέροντας αρχικά στο δίκτυο πληροφοριών της. Το καλοκαίρι του 1943 αποφασίστηκε απ΄την ηγεσία της ΠΑΟ η δημιουργία αντάρτικου τμήματος και στην Φλώρινα, αλλά η προσπάθεια δεν τελεσφόρησε διότι οι αντικειμενικές συνθήκες ήταν αποτρεπτικές. Ήταν φύσει αδύνατον ένα τμήμα της ΠΑΟ να αντέξει ανάμεσα σε Γερμανούς, Βούλγαρους, ελασίτες, σλαβόφωνους αυτονομιστές, κομιτάτζηδες, παρτιζάνους. Έτσι το σχέδιο εγκαταλείφθηκε πρωτού καν υλοποιηθεί, και αυτό ήταν μάλλον σωτήριο για τους επίδοξους αντάρτες της ΠΑΟ.

 Το καλοκαίρι του 1944 συζητήθηκε στις τάξεις των αξιωματικών το ενδεχόμενο συγκρότησης τοπικού Τάγματος Ασφαλείας για αυτοπροστασία απέναντι σε ανθέλληνες αυτονομιστές και ελασίτες, αλλά αυτό ήταν περισσότερο όνειρο θερινής νυκτός παρά ενδεχόμενο με σοβαρές πιθανότητες πραγματοποίησης.
Στις 23 Αύγουστου του ιδίου έτους οι Γερμανοί συνέλλαβαν και εκτέλεσαν 20 κάτοικους της πόλης, μετά από καταγγελίες βουλγαρίζοντων συνεργατών τους. Ο κόσμος πανικοβλήθηκε και πολλοί κατέφυγαν στα βουνά. Ανάμεσα σε αυτούς βρίσκονταν σχεδόν όλοι οι αξιωματικοί, για μερικούς εκ των οποίων υπήρχε πληροφόρηση ότι θα βρίσκονταν στην επόμενη λίστα μελλοθάνατων.
 Όσοι εκ των αξιωματικών είχαν την οικονομική δυνατότητα κινήθηκαν προς την Θεσσαλονίκη, και οι υπόλοιποι εντάχθηκαν -θέλοντας και μη- στον ΕΛΑΣ που κυριαρχούσε στην ύπαιθρο. Η μετάβασή τους στην Ήπειρο για να ενταχθούν στις δυνάμεις του Ζέρβα ήταν πρακτικά αδύνατη.

Βλέπουμε δηλαδή πως μία αψυχολόγητη πράξη βίας των Γερμανών σε βάρος άμαχου πληθυσμού οδήγησε στην ενίσχυση του ΕΛΑΣ με έναν αριθμό μόνιμων αξιωματικών οι οποίοι ως τότε δεν είχαν εκδηλώσει φιλο-εαμικά αισθήματα. Ακόμα ένα απ΄τα πολλά οξύμωρα της Κατοχής...

 Ανάμεσα στους αξιωματικούς της Φλώρινας που διέφυγαν στο βουνό και εντάχθηκαν στον ΕΛΑΣ, ήταν και ο υπολοχαγός Παύλος Τσάμης ο οποίος μες στο 1943 είχε οργανωθεί στην ΠΑΟ και φερόταν απ΄τους βασικούς συντελεστές στην προαναφερθείσα προσπάθεια οργάνωσης αντάρτικου της οργάνωσης. Όπως είχαμε δει εδώ ο υπολοχαγός Τσάμης ως διοικητής του αποσπάσματος Βιτσίου του 28ου συντάγματος του ΕΛΑΣ ήταν αυτός που χτύπησε με δική του πρωτοβουλία το τάγμα σλαβόφωνων ελασιτών του ανθέλληνα Γκότσε τον Οκτώβριο του 1944.

 Ενδεικτικό της αλλοπρόσαλλης κατάστασης που δημιουργήθηκε τότε ήταν ότι ανάμεσα στους αξιωματικούς που προσχώρησαν στον ΕΛΑΣ ήταν και ο ανθυπολοχαγός Ηλίας Στυλιάδης που ήταν ίσως ο πιο ένθερμος θιασώτης της συγκρότησης Τάγματος Ασφαλείας στην Φλώρινα. Είναι προφανές ότι τόσο ο Στυλιάδης όσο και άλλοι συνάδελφοί του δεν προσχώρησαν οικειοθελώς στον ΕΛΑΣ.

  Η πιο ιδιάζουσα περίπτωση ήταν ο υπολοχαγός Ρήγας Κανέλλος. Τον Απρίλιο του 1942 ανέβηκε στην Φλώρινα, όπου είχε προϋπηρετήσει, ως απεσταλμένος του Υπουργείου Εθνικής Αμύνης με σκοπό την καταπολέμηση της βουλγαρικής προπαγάνδας. Εντάχθηκε στο στρατιωτικό τμήμα της Νομαρχίας όπως και οι άλλοι αξιωματικοί. Με αρκετούς συναδέλφους του όμως δεν είχε καλές σχέσεις. Κάποιους τους κατηγορούσε ως μαυραγορίτες ή ως σλαβόφιλους, ενώ και πολλοί ήταν καχύποπτοι μαζί του επειδή καταγόταν απ΄την νότια Ελλάδα. Συμμετείχε ενεργά στην καταπολέμηση της βουλγαρικής προπαγάνδας και σε εκθέσεις του δεν παρέλειπε να κατηγορεί το ΚΚΕ/ΕΑΜ ως καταστρεπτικό για την Πατρίδα μας. Οι κομμουνιστές σε τοπική εφημερίδα τους τον χαρακτήριζαν προδότη και όργανο του Χρυσοχόου.
 Ο Κανέλλος εντάχτηκε στην ΠΑΟ την άνοιξη του 1943, παρά το ότι αρχικά είχε αποκλειστεί από αυτή, προφανώς λόγω των κακών σχέσεών του με κάποιους αξιωματικούς. Συμμετείχε στην προσπάθεια συγκρότησης αντάρτικου της ΠΑΟ καθώς επίσης και σε κατασκοπευτικό δίκτυο υπέρ των Συμμάχων. Τον Απρίλιο του 1944 συνελλήφθη απ΄τους Γερμανούς που του έκαναν συστάσεις να μην στρέφεται κατά των Βούλγαρων συμμάχων τους, και κρατήθηκε φυλακισμένος για δέκα μέρες.
 Εντάχτηκε στον ΕΛΑΣ τον Σεπτέμβριο του 1944 μετά τα  γεγονότα της Φλώρινας που αναφέραμε.
 Οι ελασίτες τον τοποθέτησαν σε πολύ καίριες θέσεις, αρχικά στο 1ο και μετά στο 3ο γραφείο επιχειρήσεων της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας όπου παρέμεινε ως τον Δεκέμβριο του 1944.

 Η πραγματικότητα είναι ότι οι ελασίτες δεν πείραξαν τους αξιωματικούς της Φλώρινας μετά την διαφυγή των τελευταίων στο βουνό. Προτίμησαν να τους ενσωματώσουν στις γραμμές τους παρά το ότι γνώριζαν ότι στο σύνολό τους δεν ήταν φιλικά προσκείμενοι απέναντί τους. 
 Εκ του αποτελέσματος αυτή η τακτική των τοπικών στελεχών του ΕΛΑΣ κρίνεται ως πιο έξυπνη.
 Ας μην ξεχνάμε ότι η πλέον πατριωτική πράξη του τοπικού ΕΛΑΣ ήταν το χτύπημα του τάγματος Γκότσε, που έγινε με πρωτοβουλία ενός εκ των αξιωματικών της Φλώρινας που είχαν ενταχθεί (με τον όποιο τρόπο εντάχτηκαν τέλοσπάντων) τότε στον ΕΛΑΣ, του Παύλου Τσάμη.


 Πηγή: "Αντιπαραθέσεις και διαμάχες στην κατεχόμενη Μακεδονία (1941-1944)" του Γιάννη Πριόβολου

Η ΟΠΛΑ Θεσσαλονίκης

 Τα τελευταία χρόνια γίνεται κάποια προσπάθεια από διάφορους ιστορικούς για να βγουν στο φως περισσότερα στοιχεία για την ΟΠΛΑ. Η αλήθεια είναι ότι για την ΟΠΛΑ δεν υπάρχει πληθώρα στοιχείων και ιστορικών ντοκουμέντων, κάτι λογικό καθώς επρόκειτο για έναν μηχανισμό που δρούσε με αυστηρούς συνωμοτικούς κανόνες που υπαγόταν μάλιστα απευθείας στην ηγεσία του ΚΚΕ παρακάμπτοντας έτσι τις εαμικές οργανώσεις.
 Και αν για την ΟΠΛΑ στην Αθήνα έχουν βγει κάποια στοιχεία, για την συμπρωτεύουσα η ιστορία και η δράση της συγκεκριμένης ένοπλης οργάνωσης είναι ακόμα πιο σκοτεινή.
 Μία πρώτη προσπάθεια χαρτογράφησης της ΟΠΛΑ στην Θεσσαλονίκη έκανε η ιστορικός Σοφία Ηλιάδου-Τάχου στο πρόσφατο έργο της "Μέρες της ΟΠΛΑ στην Θεσσαλονίκη" το οποίο χρησιμοποιήσαμε ως πηγή για την παρούσα ανάρτηση.

 Μέχρι πρότινος ήταν κοινή πεποίθηση ότι η ΟΠΛΑ ιδρύθηκε το φθινόπωρο του 1943.
 Κάποιοι αριστεροί ισχυρίζονται μάλιστα ότι η ίδρυσή της έγινε σαν αντίβαρο στην ίδρυση των Ταγμάτων Ασφαλείας απ΄την κυβέρνηση Ράλλη. Αυτό όμως δεν φαίνεται να είναι ακριβές.

 Σύμφωνα με στοιχεία που παραθέτει η προαναφερθείσα συγγραφέας, το επισφαλές συμπέρασμα είναι πως: "θα πρέπει να τοποθετήσουμε την επίσημη σύσταση της ΟΠΛΑ στην Θεσσαλονίκη μες στο 1942". Αυτό δεν θα πρέπει να θεωρηθεί πανάκεια, διότι στην Θεσσαλονίκη δρούσαν ένοπλες ομάδες υπό κομμουνιστική καθοδήγηση από αρκετά νωρίτερα. Το αν έφεραν ή όχι τον τίτλο ΟΠΛΑ, ή το πότε πήραν το όνομα αυτό, είναι δευτερεύον ζήτημα.

Οι πρώτες από αυτές τις ένοπλες ομάδες σχετίζονταν με την βραχύβια αντιστασιακή οργάνωση "Ελευθερία" που είχε ιδρυθεί τον Μάιο του 1941 με πρωτοβουλία του Μακεδονικού Γραφείου (Μ.Γ) του ΚΚΕ σε συνεργασία με τον συνταγματάρχη Ψαρρό και άλλους αξιωματικούς.
 Τον πρώτο καιρό της Κατοχής, η επαφή του Μ.Γ του ΚΚΕ με την κομματική ηγεσία των Αθηνών ήταν δυσχερέστατη, αλλά ακόμα και αν υπήρχε θα ήταν αμφιβόλου αποτελεσματικότητας αφού το σύνολο του κομματικού μηχανισμού είχε αποδιοργανωθεί απ΄τα συντριπτικά πλήγματα που υπέστη επί Ιωάννη Μεταξά. Χαρακτηριστικό είναι ότι το Μ.Γ είχε μείνει μακριά απ΄την σύγκρουση μεταξύ της Προσωρινής Διοίκησης και της Παλαιάς Κεντρικής Επιτροπής που ταλαιπωρούσε τότε το ΚΚΕ.
Αυτή η κατάσταση είχε σαν συνέπεια το Μ.Γ -όντας αποκομμένο απ΄την επίσημη κομματική καθοδήγηση- να δώσει δυσανάλογο για την εποχή βάρος στην συγκρότηση των πρώτων ένοπλων τμημάτων στα πλαίσια της οργάνωσης "Ελευθερία" όσον αφορά την Θεσσαλονίκη τουλάχιστον.

  Η αποκατάσταση της επαφής με την νέα Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ που είχε συσταθεί στην Αθήνα, η ίδρυση του ΕΑΜ, οι αλλαγές στην κομματική καθοδήγηση του Μ.Γ και η άνοδος της Χρύσας Χατζηβασιλείου (ανώτατο κομματικό στέλεχος) στην Θεσσαλονίκη ενίσχυσαν την οπτική της καταδίκης του ένοπλου αγώνα. Αυτή η καταδίκη όμως ήταν περισσότερο θεωρητική χωρίς πρακτικό αντίκρυσμα. Άλλωστε είχε ήδη χυθεί το πρώτο αίμα με την εκτέλεση ενός φύλακα των γραφείων της ΕΕΕ τον Αύγουστο του 1941 και ενός χωροφύλακα τον Σεπτέμβριο. Το Νοέμβριο εξαρθρώθηκε απ΄την Ειδική Ασφάλεια μία ένοπλη ομάδα κομμουνιστών, δύο από αυτούς εκτελέστηκαν και οι υπόλοιποι κλείστηκαν στο στρατόπεδο "Παύλος Μελάς".
 Λίγες εβδομάδες μετά, τον Δεκέμβριο του 1941 σαν αντίποινα έγινε απόπειρα εμπρησμού στο σπίτι του Πούλου.

 Για το 1942, απ΄τα υπάρχοντα στοιχεία στην ΟΠΛΑ (ή στην πρόδρομη ένοπλη οργάνωση) μπορούν να χρεωθούν δύο σαμποτάζ γερμανικών αυτοκινήτων δίχως νεκρούς, η εκτέλεση ενός υπαλλήλου επισιτισμού και ενός χωροφύλακα.

 Με την ίδρυση της ΕΠΟΝ τον Φεβρουάριο του 1943, η ΟΠΛΑ (που τότε σύμφωνα με στελέχη της ήδη ονομαζόταν έτσι) ανέλαβε τον ρόλο της περιφρούρησης των εκδηλώσεων της πρώτης. Δεν υπάρχουν στοιχεία για εκτελέσεις της ΟΠΛΑ το 1943.

 Το 1944 με την σύμπραξη και του εφεδρικού ΕΛΑΣ, η ΟΠΛΑ επιδόθηκε σε ανοικτή σύγκρουση με άλλους Έλληνες, αντικομμουνιστές ή γερμανόφιλους, που είχαν εξοπλιστεί απ΄τους Γερμανούς. Για να μην μακρυγορήσουμε δεν θα κάνουμε τώρα λεπτομερή αναφορά σε αυτές τις συγκρούσεις.
 Τον Απρίλιο του 1944 με την σύσταση της Εθνικής Πολιτοφυλακής (δηλαδή της αστυνομίας του ΕΑΜ) ένα μέρος της ΟΠΛΑ συγχωνεύτηκε με την ΕΠ, αλλά η οργάνωση δεν διαλύθηκε. Η ΟΠΛΑ στράφηκε ακόμα περισσότερο προς την ατομική τρομοκρατία αφού τον ρόλο της περιφρούρησης τον είχε αναλάβει πλέον η Εθνική Πολιτοφυλακή (ΕΠ), και σύμφωνα με μαρτυρίες στην πορεία κατέληξε να επιβλέπει ακόμα και την ίδια την Εθνική Πολιτοφυλακή.
 Αυτό δεν δείχνει παράλογο αφού η ΟΠΛΑ υπαγόταν εξ'ολοκλήρου στο ΚΚΕ, πράγμα που την καθιστούσε όργανο ενός μονολιθικού σταλινικού μηχανισμού, με ότι αυτό συνεπαγόταν τότε.

 Γενικότερα, η ΟΠΛΑ και στην Θεσσαλονίκη διακρίθηκε για τις άγριες συγκρούσεις της με άλλους Έλληνες. Γερμανοί θύματα της ΟΠΛΑ δεν έχουν καταγραφεί, και αυτό είναι πολύ σημαντικό.
 Οι αυθαιρεσίες της δεν ήταν διόλου σπάνιες και ανάγκασαν ακόμα και τον Βασβανά, γραμματέα του Πολιτικού Γραφείου ΚΚΕ Θεσσαλονίκης, να πει:
 "Αυτές τις μέρες σύντροφοι έχουμε καταγγελίες για το παρακράτημα το υπερβολικό που κάνουν οι οργανώσεις... σοβαρές καταγγελίες έχουμε για εκτελέσεις άσκοπες που αν είσαστε εδώ θα τραβούσατε τα μαλλιά σας, γιατί πραγματικά θα μπορούσε να πει κανείς ότι στα ζητήματα αυτά η ΟΠΛΑ και ο ΕΛΑΣ πέρασαν πάνω απ΄τις καθοδηγήσεις"

Ο οπλαρχηγός Παντελής Κυριακόπουλος, γνωστός και ως καπετάν-Παντελής

 Ο Παντελής Κυριακόπουλος ήταν αρμενόφωνος Μικρασιάτης απ΄την Βιθυνία. Είχε συμμετάσχει ενεργά στο αντάρτικο του Πόντου όπου λόγω της δράσης του έλαβε το προσωνύμιο καπετάν-Παντελής. Όταν ήλθε στην κυρίως Ελλάδα με την γνωστή ανταλλαγή πληθυσμών έμεινε στον οικισμό Μελίσσια στα πεδινά της Κοζάνης.
 Κατά την θητεία του στον στρατό πήρε τον βαθμό του λοχαγού εξ.απονομής. Όταν το 1934 έγιναν γνωστές οι διώξεις των Ελλήνων της Βορείου Ηπείρου απ΄το αλβανικό καθεστώς, ο καπετάν-Παντελής ήταν ανάμεσα σε αυτούς που δήλωσαν πρόθυμοι να εκστρατεύσουν με τα δικά τους ένοπλα σώματα (αρκετοί τότε απ΄τους πρόσφυγες στην επαρχία είχαν όπλα, φυσικό επακόλουθο της αντάρτικης παράδοσης απ΄τον Πόντο) κατά της γειτονικής χώρας.
 Από κοινωνικής και επαγγελματικής άποψης ήταν ιδιαίτερα δραστήριος. Ήταν επικεφαλής του γεωργικού συνεταιρισμού του χωριού του και συμμετείχε στο διοικητικό συμβούλιο της Ένωσης Γεωργικών Συνεταιρισμών Κοζάνης. Για ένα διάστημα είχε διατελέσει και πρόεδρος αυτής της Ένωσης.
 Πολιτικά δεν ξέφευγε απ΄τον κανόνα της συντριπτικής πλειοψηφίας των προσφύγων. Άνηκε στον βενιζελικό φιλελεύθερο χώρο και αντιμετώπισε με σκεπτικισμό το καθεστώς του Ιωάννη Μεταξά.

 Σε πρώτη φάση στην Κατοχή παρέμεινε αμέτοχος, παρά το ότι ήταν εμπειροπόλεμος. Δεν εντάχθηκε στην τοπική οργάνωση ΕΚΑ όπως θα ήταν ίσως αναμενόμενο λόγω της ιδιότητάς του ως έφεδρος αξιωματικός. Απεναντίας, η πρώτη του επαφή με το αντιστασιακό κίνημα ήταν με το ΕΑΜ. Ανταποκρινόμενος σε πρόσκληση του εαμικού μητροπολίτη Κοζάνης Ιωακείμ με τον οποίον είχε σχέσεις από παλαιότερα συμμετείχε ως ακροατής στην συνδιάσκεψη του ΕΑΜ Μακεδονίας στα Πιέρια τον Οκτώβριο του 1943.
 Παρ'ολ'αυτά δεν εντάχτηκε στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Κάθε άλλο. Δεν άργησε να έρθει σε ρήξη με τους κομμουνιστές, πιθανότατα λόγω των βεβιασμένων κινήσεων των ελασιτών να τον εντάξουν στις γραμμές τους. Έχει αναφερθεί ότι οι ελασίτες επιχείρησαν και να τον δολοφονήσουν, προφανώς μετά την τελεσίδικη άρνησή του να συνεργαστεί μαζί τους.
  Τα πραγματικά αίτια της ρήξης του καπετάν-Παντελή με τους ελασίτες αν και δεν έχουν διευκρινιστεί απολύτως, προφανώς είχαν να κάνουν με την απώλεια της στρατιωτικής αυτονομίας του και της τοπικής εξουσίας του που θα έπρεπε να υποστεί αν εντασσόταν στον ΕΛΑΣ. Και ο καπετάν-Παντελής ως σκληροτράχηλος παραδοσιακός οπλαρχηγός -όπως και πολλοί άλλοι πρόσφυγες- δεν ήταν διατεθειμένος να απωλέσει αυτά τα προνόμια που είχε αποκτήσει, για χάρη του ΕΛΑΣ.
 Απ΄την άλλη πλευρά, οι κομμουνιστές δεν ήταν διατεθειμένοι να ανεχτούν οποιοδήποτε αυτόνομο καπετανιλίκι στις τάξεις τους. Η διάφορα αντιλήψεων ήταν δεδομένη και η ρήξη αναπόφευκτη.

 Φυσική συνέπεια των παραπάνω ήταν η ένταξη του καπεταν-Παντελή στον ΕΕΣ, αφού τότε (τέλος '43 αρχές '44) δεν υπήρχε άλλη αντιεαμική οργάνωση στην δυτική Μακεδονία. Τα τοπικά αντάρτικα τμήματα της ΠΑΟ είχαν ήδη εκδιωχθεί απ΄τον ΕΛΑΣ.
 Στον ΕΕΣ ανεδείχθη τετράρχης, δηλαδή επικεφαλής των φρουρών τεσσάρων χωριών (Μελίσσια, Κοίλα, Μαυροδένδρι, Δρέπανο) και είχε υπό τις διαταγές του 200 οπλίτες.
 Το ένοπλο τμήμα του διακρίθηκε ιδιαίτερα στην παντελώς αποτυχημένη επίθεση του ΕΛΑΣ κατά του χωριού Κλείτος τον Αύγουστο του 1944, όπου έσπευσαν ενισχύσεις του ΕΕΣ από γειτονικά χωριά προς ενίσχυση των αμυνομένων. Ο καπετάν-Παντελής συμμετείχε επίσης στις επιθέσεις κατά του σλαβόφωνου εαμικού χωριού Ερμακιά τον Μάρτιο του '44 (άνηκε στα τμήματα του ΕΕΣ που συμμετείχαν επικουρικά στις συγκεκριμένες επιχειρήσεις όπως είχαμε δει εδώ) και σε βοηθητικό ρόλο των Γερμανών κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις που έκαναν οι τελευταίοι στο Βέρμιο τον Απρίλιο-Μάιο του 1944.

 Τον Σεπτέμβριο του ιδίου έτους χτυπήθηκε κατά λάθος από άντρες του καπετάν-Παντελή ένα τμήμα Άγγλων έξω απ΄το Μαυροδένδρι. Τους είχαν περάσει για ελασίτες. Σκοτώθηκε ένας Άγγλος και ο Έλληνας οδηγός του και οι υπόλοιποι συνελλήφθησαν. Με παρέμβαση του καπετάν-Παντελή οι συλλήφθέντες αφέθηκαν ελεύθεροι, και τους επεστράφη ο οπλισμός, διαβεβαιώνοντάς τους ταυτόχρονα ότι μοναδικός εχθρός των αντρών του ΕΕΣ ήταν οι κομμουνιστές και όχι οι Άγγλοι.
 Λίγες μέρες μετά, συνοδεύοντας τον Μιχάλαγα συμμετείχε στην συνάντηση μεταξύ εκπροσώπων ΕΛΑΣ-ΕΕΣ με την μεσολάβηση των Άγγλων. Σχετικά είχαμε δει εδώ: http://istoriakatoxis.blogspot.gr/2012/01/blog-post_18.html

 Μετά την επικράτηση του ΕΛΑΣ σε βάρος του ΕΕΣ στα πεδινά της Κοζάνης τέλος Νοεμβρίου '44 ο καπετάν-Παντελής συνελλήφθη και κρατήθηκε, όπως και πολλοί άλλοι, στο στρατόπεδο της Κοζάνης. Αργότερα απελευθερώθηκε. Επί συμμοριτοπολέμου διακρίθηκε σε επιχειρήσεις κατά των κομμουνιστών, όντας επικεφαλής μεταβατικού αποσπάσματος χωροφυλακής.

 Ο Παντελής Κυριακόπουλος ήταν απ'τις κυριότερες φυσιογνωμίες του ΕΕΣ στην δυτική Μακεδονία. Σκληρός πολεμιστής, πρακτικός άνθρωπος, με έρεισμα στην τοπική κοινωνία όπως οι περισσότεροι οπλαρχηγοί του ΕΕΣ. Η διάθεσή του για στρατιωτική αυτονομία ήταν απαγορευτικό στοιχείο για την ένταξή του στον ΕΛΑΣ, και αυτό είχε σαν φυσική συνέπεια την ένταξή του στο αντίπαλο στρατόπεδο. "Μέση οδός" δεν υπήρχε τότε...


 Πηγή: "Οι άλλοι καπετάνιοι", συλλογικό έργο

Η αρνητική στάση της αντικομμουνιστικής πλευράς για τον συνταγματάρχη Γεώργιο Πούλο

 Είχαμε αναδημοσιεύσει ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο του Γιάννη Αθανασόπουλου για τον συνταγματάρχη Γεώργιο Πούλο: http://www.istoriakatoxis.blogspot.gr/2014/01/blog-post_2.html
  Από κάθε άποψη ο Πούλος ήταν μοναδική περίπτωση. Αρνητική όμως. Η αρνητική μοναδικότητά έγκειται στο ότι είχε καταφέρει να γίνει αντιπαθής στο σύνολο του βορειοελλαδίτικου πληθυσμού ανεξαρτήτως πολιτικών προτιμήσεων. Οι διάφοροι αντικομμουνιστές και γενικότερα οι εκπρόσωποι του μη-εαμικού στρατοπέδου δεν αποτελούσαν εξαίρεση σε αυτόν τον κανόνα.
 Στην παρούσα ανάρτηση θα δούμε τι στάση κρατούσαν οι τελευταίοι απέναντί του.

 Ο Γενικός Επιθεωρητής Νομαρχιών Μακεδονίας  συνταγματάρχης Αθανάσιος Χρυσοχόου που ήταν απ΄τους πλέον ένθερμους αντικομμουνιστές της εποχής έγραφε περιληπτικά ότι:
 Αυτοί που κατατάσσονταν στο ένοπλο σώμα του Πούλου ήταν αλήτες, τυχοδιώκτες και κοινωνικά αποβράσματα που με το πρόσχημα της διώξεως του ανταρτοκομμουνισμού εφάρμοζαν ανθελληνικά και τρομοκρατικά μέτρα σε βάρος του πληθυσμού. Προέβαιναν σε βαρβαρότητες κατά του πληθυσμού αδιακρίτως φρονημάτων και γι'αυτό ο κόσμος τους απεχθανόταν. Όταν αντιλαμβάνονταν ότι κάποιος δεν τους συμπαθεί τον κατήγγειλαν στους Γερμανούς ως κομμουνιστή και αν αυτό δεν μπορούσε να αποδειχτεί, τότε τον χαρακτήριζαν αγγλόφιλο. Είχαν αποβάλλει κάθε ελληνικό αίσθημα. Οι λεηλασίες ήταν ο αντικειμενικός σκοπός των επιχειρήσεών τους που συνοδεύονταν από πυρπολήσεις των λεηλατούμενων οικιών. Οι πουλικοί ήταν απαράμιλλοι σε αναλγησία, κακουργία και βαρβαρότητα. [1]

 Για τις καθαρά μαχητικές ικανότητες του σώματος Πούλου έγραφε σε αναφορά του της 22/07/1944 προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και την κυβέρνηση του Καϊρου:
 "Δεν μνημονεύω το σώμα του συνταγματάρχη Πούλου, ασήμαντο εις δύναμιν, ανεπιθύμητον για συνεργασία, ανυπολόγιστον εις χρησιμοποίησιν' [2]


 Εκτός απ΄τον Χρυσοχόου, Ο Πούλος δεν είχε καθόλου καλές σχέσεις ούτε με τον Μαντούβαλο που ήταν ο διοικητής της Αστυνομίας στην Θεσσαλονίκη, και γενικώς οι πουλικοί βρίσκονταν σε μόνιμη αντιπαράθεση με τις ελληνικές κατοχικές αρχές ασφαλείας. [3]

 Ο συνταγματάρχης Γεώργιος Παπαγεωργίου είχε διοριστεί αρχικά απ΄την κυβέρνηση του Καϊρου στρατιωτικός διοικητής Θεσσαλονίκης. Πρωτύτερα, ο Παπαγεωργίου είχε διατελέσει πρόεδρος της Διοικούσης Επιτροπής της ΠΑΟ. Επέστρεψε στην Θεσσαλονίκη στα τέλη Αυγούστου 1944 και σε έκθεσή του προς το Γενικό Επιτελείο Στρατού διαχώριζε σαφώς τον Πούλο, τον Βήχο και τον Δάγκουλα απ΄τους άλλους αντικομμουνιστές οπλαρχηγούς. Τα τμήματα των τριών πρώτων τα χαρακτήριζε ως "όργανα των Γερμανών δέον να θεωρούνται ως εχθροί του λαού", εν αντιθέσει με τους υπολοίπους. [4]


Ο Παρμενίων Παπαθανασίου, γιος ενός εκ των ιδρυτών και ανώτατων στελεχών της ΠΑΟ Ιωάννη Παπαθανασίου και βασικός ιστοριογράφος της οργάνωσης, γράφει για τον Πούλο:
 "Ο αντισυνταγματάρχης ε.α Γ.Πούλος είχε οργανώσει ειδικό σώμα Ελλήνων με γερμανικές στολές και διέπραξε κάθε είδος εγκλήματος εναντίον του ελληνικού λαού" [5]



 Ο Αθανάσιος Φροντιστής, μέλος της Διοικούσης Επιτροπής της ΠΑΟ, χαρακτηρίζει όλους τους πουλικούς ως "προϊόντα του υποκόσμου", και υποστηρίζει ότι ο Πούλος ήθελε να εκμεταλλευτεί την τραγική θέση των αξιωματικών της ΠΑΟ, κυρίως μετά την διάλυση των ενόπλων τμημάτων της, προκειμένου προφανώς να τους προσεταιριστεί.
 Αναφέρεται επίσης σε μία καταγγελτική σε βάρος του Πούλου ανακοίνωση της ΠΑΟ που μεταξύ άλλων έλεγε: "Οι Έλληνες αξιωματικοί δεν ξεχνούν ότι υπαίτιοι των δεινών της Πατρίδος των είναι οι Γερμανοί. Εφ'όσον ο ήλιος ανατέλλει εξ'ανατολών θα εξακολουθούν αγωνιζόμενοι εναντίον των βάρβαρων κατακτητών. Θεωρούν προσβολή ότι εξωμόται όργανα του κατακτητού ετόλμησαν να αποταθούν προς αυτούς" [6]


   Σε άλλο σημείο ο Φροντιστής χαρακτήριζε τον Πούλο ως "γνωστό προδότη" και το τμήμα του "ένοπλες ομάδες κακών Ελλήνων" [7]

 

 Μία ακόμη ένδειξη της εχθρικής στάσης της ΠΑΟ απέναντι στον Πούλο είναι και ο ισχυρισμός του Καραμπέρη. Ο Στέφανος Καραμπέρης την περίοδο της Κατοχής έφερε το βαθμό του ανθυπολοχαγού και εντάχτηκε στην ΠΑΟ. Μετά την διάλυσή της πέρασε στην Μέση Ανατολή όπου εντάχτηκε στον Ιερό Λόχο. Κατά την θητεία του στο αντάρτικο της ΠΑΟ αναφέρει ότι στο όρος Πάικο ο ίδιος μαζί με άλλους παοτζήδες συνέλλαβαν δύο άντρες του Πούλου που ήταν ντυμένοι με γερμανικές στολές και πλιατσικολογούσαν, και τους εκτέλεσαν. [8]

  Παρόμοια στάση κράτησαν και στην κοντική Κοζάνη οι αξιωματικοί της ΕΚΑ (κάτι σαν ανεπίσημο τοπικό παράρτημα της ΠΑΟ στην Κοζάνη) που ήταν ιδιαιτέρως αρνητικοί απέναντι στον Πούλο. [9]

 Ο αντισυνταγματάρχης Αρχιμήδης Αργυρόπουλος που διετέλεσε επιτελάρχης της ΠΑΟ σε υπόμνημά του προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής με ημερομηνία 22/10/1944 έγραφε για τον Πούλο:
 "Εντονότατη και λίαν ενδεικτική ήταν η απέχθεια και η περιφρόνηση του λαού της Θεσσαλονίκης προς τον Πούλο και τα τμήματά του. Όλοι τον απέφευγαν και θεωρούσαν αυτόν και τα τμήματά του ως πραγματικούς προδότες της Πατρίδας τους.
 Οι Γερμανοί έλαβαν ειδικά μέτρα φρουρήσεως αυτού και της κατοικίας του. Τα τμήματά του συγκροτήθηκαν κατά το πλείστον από τυχοδιωκτικά στοιχεία και από ανθρώπους κατώτατης κοινωνικής υποστάθμης.
  Ουδείς οίκτος επιτρέπεται για τον Πούλο και τα τμήματά του. Πρέπει να τους γίνει μεταχείριση προδοτών. Ο λαός της βορείου Ελλάδας με ικανοποίηση θα τους έβλεπε όλους κρεμασμένους"

 και παρακάτω στο ίδιο υπομνημα συμπληρώνει, διαχωρίζοντας και αυτός τον Πούλο απ΄τους εξοπλισμένους χωρικούς του Εθνικού Ελληνικού Στρατού:
 "Οι οπλισμένοι εθνικόφρονες χωρικοί δεν έχουν σχέση με τον Πούλο, πολύ δε ολιγότερον δεν κινούνται από αισθήματα αντιβρετανικά ή αντεθνικά όπως ο Πούλος, αλλά αμύνονται των χωρίων των". [10]


 Ακόμα και μετά την διάλυση της ΠΑΟ απ΄τον ΕΛΑΣ και την συγκρότηση του Εθνικού Ελληνικού Στρατού (ΕΕΣ), η στάση του συνόλου των εξοπλισμένων αντικομμουνιστών χωρικών συνέχισε να είναι από ψυχρή εώς φανερά αρνητική απέναντι στον Πούλο. Όπως αναφέρει ο ιστορικός Αθανάσιος Καλλιανιώτης:
"Στα προσφυγικά χωριά της δυτικής Μακεδονίας ο Πούλος φαινόταν ξένο σώμα". [11]


 Παρακάτω, ο ίδιος ιστορικός υπερτονίζει τις κακές σχέσεις των οπλαρχηγών του ΕΕΣ με τον Πούλο:
 "Ο ΕΛΑΣ είχε επιτεθεί σε ορισμένα χωριά, τα οποία έπειτα οπλίστηκαν ενεργώς με ελάχιστη συμβολή της οργάνωσης του ΕΕΣ, κυρίως σε πυρομαχικά, και υπό την ηγεσία τοπικών καπεταναίων, που ανέχονταν με δυσαρέσκεια τον Πούλο, όχι τόσο επειδή οι εθελοντές του ήταν γερμανοντυμένοι και πληρώνονταν, αλλά διότι αμφισβητούνταν η εξουσία τους. Έπειτα δεν είχαν φανερώσει τα όπλα τους για να ενισχύσουν την γερμανική υπόθεση, αλλά τον εαυτό τους, άμεσα απ΄τους αντάρτες και έμμεσα απ΄τα γερμανικά αντίποινα. Ο Κολλάρας εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Εορδαία μόνο αφού έφυγε ο Πούλος από εκεί και εξάλλου οι δύο άνδρες δεν είχαν ποτέ καλές σχέσεις. Η ένταση είχε τόσο αυξηθεί ώστε σύμφωνα με μία πηγή ο Τσερκέζος απ΄την Άρδασα συνάντησε τον καπετάνιο του Κλείτου Ευστάθιο Κωνσταντινίδη με θέμα συνομιλίας την εκτέλεση του Πούλου απ'τον ίδιο, πράξη που τελικά δεν ευοδώθηκε διότι προοιώνιζε γερμανικά αντίποινα." [12]


 Ο ίδιος ο Φραγκίσκος Κολλάρας, στον οποίο γίνεται αναφορά παραπάνω, έλεγε ότι αρνήθηκε να συνεργαστεί με τον Πούλο όπως του πρότειναν αρχικά οι Γερμανοί. Η απάντησή του ήταν:
 "Εγώ με τον Πούλο δεν ταιριάζουμε γιατί εσείς του δώσατε χρήμα και οπλισμό άφθονα και δεν έκανε τίποτα, γιατί ρίχνει στην φωτιά βενζίνη ενώ εμείς έχουμε άλλες αρχές, ρίχνουμε νερό και σβήνει". [13]


 Η μοναδική περίπτωση έμμεσης συνεργασίας του Πούλου με τους εξοπλισμένους χωρικούς του ΕΕΣ ήταν στις επιθέσεις κατά του σλαβόφωνου χωριού Ερμακιά τον Μάρτιο του 1944. Και αυτή η συνεργασία έγινε με την μεσολάβηση των Γερμανών που είχαν την πρωτοβουλία για τις επιθέσεις κατά της Ερμακιάς επειδή αυτή είχε καταστεί απροκάλυπτα ορμητήριο των ελασιτών. Το τμήμα του Πούλου που τότε δρούσε στην ευρύτερη περιοχή συνέδραμε, όπως ήταν φυσικό, τους Γερμανούς. Επικουρική ήταν η συμμετοχή αντρών του ΕΕΣ από κοντινά προσφυγικά χωριά κάποια εκ των οποίων είχαν ήδη υποστεί επιθέσεις απ΄τον ΕΛΑΣ. [14]


 Ο Πούλος πέραν των Γερμανών συνεργαζόταν σε μόνιμη βάση μόνο με το εξαιρετικά κακόφημο ένοπλο τμήμα του Σούμπερτ, και για ένα μικρό χρονικό διάστημα με το τμήμα του οπλαρχηγού Στέργιου Σκαπέρδα.
Ο Σκαπέρδας αρχικά ήταν στέλεχος του ΕΑΜ μέχρι που απεχώρησε όταν αντιλήφθηκε ότι αυτό ελέγχεται απ΄το ΚΚΕ. Αντιμετώπισε την μήνι των ελασιτών και αναγκάστηκε να διαφύγει στην Θεσσαλονίκη. Κατόπιν, οι ελασίτες λεηλάτησαν την περιουσία του. Στην Θεσσαλονίκη ήρθε σε επαφή με τους Γερμανούς και ζήτησε την προστασία τους. Οργάνωσε ένα ένοπλο σώμα με έδρα την Κρύα Βρύση και όταν το τμήμα του Πούλου μετακινήθηκε εκεί τον Μάιο του 1944, ο Σκαπέρδας συνεργάστηκε στενά μαζί του ως τις αρχές του φθινοπώρου. Λίγο πριν την γερμανική αποχώρηση, σταμάτησε η συνεργασία τους διότι ο Σκαπέρδας δεν ήθελε να φύγει μαζί με τους Γερμανούς όπως έκανε ο Πούλος. Αναπόφευκτα εντάχτηκε στον ΕΕΣ. [15]


 
Πηγές:
 [1] "Η Κατοχή εν Μακεδονία", βιβλίο πέμπτο, του Αθανάσιου Χρυσοχόου, σελ.402-4
 [2]  στο ίδιο, σελ.355

 [3] "Έλληνες εναντίον Ελλήνων" του Στράτου Δορδανά, σελ.192-8
 [4] στο ίδιο, σελ.46

 [5] "Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνος Παπαθανασίου, σελ.877
 [6] "ΠΑΟ. Ιστορία και προσφορά της εις την Εθνικήν Αντίστασην 1941-1945" του Αθανάσιου Φροντιστή, σελ.88
 [7] στο ίδιο, σελ. 367

 [8]"Οι αναμνήσεις μου από την δράσιν μου εις τα τμήματα της ΠΑΟ" του Στέφανου Καραμπέρη, σελ.43
 [9] "Οι πρόσφυγες στην δυτική Μακεδονία 1941-1946" του Αθανάσιου Καλλιανιώτη σελ.298

 [10] "ΠΑΟ. Ιστορία και προσφορά της εις την Εθνικήν Αντίστασην 1941-1945" του Αθανάσιου Φροντιστή, σελ.410
 [11] "Οι πρόσφυγες στην δυτική Μακεδονία 1941-1946" του Αθανάσιου Καλλιανιώτη σελ.312

 [12] στο ίδιο, σελ.390

 [13] "Λεηλασία φρονημάτων", τόμος α', του Ιωάννη Κολλιόπουλου, σελ.321

 [14] "Οι πρόσφυγες στην δυτική Μακεδονία 1941-1946" του Αθανάσιου Καλλιανιώτη σελ.387-9

 [15] "Οι άλλοι καπετάνιοι", συλλογικό έργο, σελ.96-97

Στοιχεία από κομμουνιστικές πηγές για την ένταξη κομιτατζήδων στον ΕΛΑΣ

 Ο κομμουνιστής ιστορικός Γρηγόρης Φαράκος στον δεύτερο τόμο του έργου του "Ο ΕΛΑΣ και η εξουσία" παραθέτει κάποια ενδιαφέροντα έγγραφα του ΕΛΑΣ σχετικά με την τακτική του απέναντι στους κομιτατζήδες.
 Στην σελ.380 παραθέτει το παρακάτω απόσπασμα απο γράμμα ενός ηγέτη των ανταρτών της περιοχής Έδεσσας προς τον Λεωνίδα Στρίγγο (έφερε το ψευδώνυμο Αλέκος, ανώτερο στέλεχος του ΚΚΕ) με ημερομηνία 25/05/1944.
 Σε αυτό αναφέρονται τα εξής:

 "Αγ. Αλέκο... Ο εξοπλισμός αυτός μέσα σε τρεις μέρες πήρε σοβαρότατη έκταση σε σημείο να εξοπλισθούν σχεδόν όλα τα χωριά. Η πίεση των Γερμανών, του βουλγαρικού φρουραρχείου Κάλτσεφ κλόνισε την αντίδραση των μακεδόνων Εδέσσης. Η επίδραση αυτή εξασκεί σοβαρή επιρροή στο μακεδονοσλάβικο στοιχείο... άρχισαν με τους Γερμανούς τις κυκλώσεις των άλλων χωριών, τις συλλήψεις, εκτελέσεις... Κατεβλήθη εξαιρετική προσπάθεια να πεισθούν όπως φύγουν στο βουνό στον ΕΛΑΣ, αλλά εδώ τα αποτελέσματα είναι αρνητικά με την αυτονομιστική προπαγάνδα του αυτονομιστή Ιβάν Μιχαήλοβιτς μέσω των πρακτόρων του της βουλγαρικής λέσχης και του Κάλτσεφ... Η αισχρή και άτιμη προβοκάτσια των Γερμανών σε συνεργασία με τους Βούλγαρους εδώ φασίστες με την υπόσχεση ότι στην περιοχή αυτή δεν θα έρθουν τάγματα ασφαλείας όταν αυτοί εξοπλισθούν.. Η οργάνωση δεν σταματάει τις προσπάθειές της.
 Κάνουμε πρόταση στους μακεδόνες να βγουν στο βουνό συγκροτώντας δικές μας ομάδες με το έμβλημα του Κόμματος, προσκολλημένοι στο 30ο ή το 16ο Σύνταγμα.. Πριν πάρουμε την απόφαση αυτή ήθελα να πάρω την θέση σας ως προς το ζήτημα αυτό, αλλά τα γεγονότα εξελίσσονταν τόσο ραγδαία που έπρεπε να δοθεί μια άμεση θέση... Το βάρος της ευθύνης της πρωτοβουλίας μου το νιώθω πολύ βαρύ και απαντήσατε αμέσως"

 Όπως προκύπτει απ΄τα παραπάνω, ένας ηγέτης των ελασιτών στην περιοχή (άγνωστο ποιος) πήρε την πρωτοβουλία να προσεταιριστεί τους σλαβόφωνους (τους οποίους αποκαλεί μακεδόνες) ώστε αυτοί να εγκαταλείψουν τους Γερμανούς και τους Βούλγαρους και να ενταχθούν στον ΕΛΑΣ συγκροτώντας ένοπλες ομάδες με το έμβλημα του ΚΚΕ, όπως λέει.
 Αυτό που έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον είναι το υπογραμμισμένο σημείο που δείχνει την αντιπάθεια των κομιτατζήδων απέναντι στα τάγματα ασφαλείας. Βέβαια στην βόρεια Ελλάδα δεν υπήρχαν Τάγματα Ασφαλείας, αλλά δυνάμεις του Εθνικού Ελληνικού Στρατού (ΕΕΣ). Απλά είχε καθιερωθεί τότε να αποκαλούνται καταχρηστικά "τάγματα ασφαλείας" όλοι οι Έλληνες που είχαν εξοπλισθεί απ΄τους Γερμανούς.
 Όπως και να΄χει, είναι εξαιρετικά τιμητικό για τους εξοπλισθέντες Έλληνες του ΕΕΣ το γεγονός ότι τους αντιπαθούσαν οι ανθέλληνες κομιτατζήδες τους οποίους επιχειρούσε να προσεταιριστεί ο ΕΛΑΣ. Μπορεί να ήταν και οι δύο ομάδες (κομιτατζήδες και ΕΕΣ) εξοπλισμένοι απ΄τους Γερμανούς αλλά μεταξύ τους υπήρχε αγεφύρωτο χάσμα.

 Πάντως η προσπάθεια των κομμουνιστών να προσελκύσουν τους κομιτατζήδες στέφθηκε με επιτυχία. Αυτό το ομολογεί ο Θανάσης Μητσόπουλος, πολιτικός εκπρόσωπος του ΕΑΜ στο 30ο σύνταγμα του ΕΛΑΣ που δρούσε στην συγκεκριμένη περιοχή.
 Στο βιβλίο του "Το 30ο σύνταγμα του ΕΛΑΣ" γράφει (σελ.388-389):

 "Τον Ιούνιο του 1944 η καθοδήγηση του ΚΚΕ και του ΕΑΜ αποφάσισαν την δημιουργία χωριστών σλαβομακεδονικών αντάρτικων τμημάτων"

 "Αποτέλεσμα αυτής της απόφασης ήταν η δημιουργία δύο σλαβομακεδόνικων ταγμάτων. Ένα στην περιοχή της Καστοριάς και ένα σε μας, στην περιοχή Έδεσσας"
 Εμείς ούτε ρωτηθήκαμε γι'αυτό το ζήτημα, ούτε και ενημερωθήκαμε. Το μάθαμε αργότερα, όταν πια στο Καϊμακτσαλάν είχε δημιουργηθεί το τάγμα. Από τους 52 μαχητές που ήταν ο αρχικός του πυρήνας, γρήγορα έφτασε στους 400"

"Το σλαβομακεδόνικο αυτό τάγμα οργανικά άνηκε στην δύναμη του Συντάγματός μας. Όμως δεν είχαμε καμμία ουσιαστική επαφή και συνεργασία μαζί του και ούτε πήρε μέρος σε καμμία από τις επιχειρήσεις του συντάγματος. Δρούσε ανεξάρτητα στο Καϊμακτσαλάν" 
 
 
 Λέει και άλλα παρακάτω γι' αυτό το τάγμα σλαβόφωνων της Έδεσσης και την μετέπειτα απροειδοποίητη φυγή του στην Γιουγκοσλαβία.
 Σε γενικές γραμμές προσπαθεί να αποστασιοποηθεί τόσο απ΄την απόφαση συγκρότησης ξεχωριστών σλαβομακεδόνικων τμημάτων (ενώ όπως είδαμε η πρωτοβουλία για προσεταιρισμό των κομιτατζήδων άνηκε σε επικεφαλή των ανταρτών της περιοχής του, άρα ήταν απίθανο ο Μητσόπουλος να μην γνώριζε), όσο και απ΄την δράση του σλαβομακεδόνικου τάγματος που υπαγόταν στο σύνταγμά του.

 Ενδιαφέροντα είναι και τα αριθμητικά στοιχεία που δίνει ο Μητσόπουλος. Σύμφωνα με αυτά, από 52 άντρες η δύναμη αυτού του τάγματος γρήγορα εκτοξεύτηκε στους 400!
 Αν συνυπολογίσουμε ότι -σύμφωνα με το γράμμα του επικεφαλή των ανταρτών που είδαμε παραπάνω- σχεδόν όλα τα χωριά της περιοχής είχαν εξοπλιστεί απ΄τους Γερμανούς και τους Βούλγαρους, τότε το λογικό συμπέρασμα είναι ότι πολλοί απ΄τους εξοπλισθέντες σλαβόφωνους (που αποκαλούνταν κομιτατζήδες και φυσικά ήταν ανθέλληνες) της περιοχής αποσκίρτησαν στον ΕΛΑΣ.


 Για τις σχέσεις των κομιτατζήδων με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ έχουμε ξαναγράψει εδώ:
http://www.istoriakatoxis.blogspot.gr/2012/07/to.html
http://www.istoriakatoxis.blogspot.gr/2013/03/blog-post_31.html
http://www.istoriakatoxis.blogspot.gr/2013/04/31-2013.html

Η κατάσταση ήταν ακόμη χειρότερη στο άλλο σλαβομακεδόνικο τάγμα, αυτό της Καστοριάς. Αυτό ήταν το 2ο τάγμα του 28ου συντάγματος του ΕΛΑΣ, γνωστό και ως τάγμα του Γκότσε απ΄το όνομα του αρχηγού του. Για την εκδίωξή του απ΄την Ελλάδα με πρωτοβουλία αξιωματικού του ΕΛΑΣ παρά την αντίθετη γνώμη αρμόδιων στελεχών του ΚΚΕ, είχαμε κάνει την εξής αναδημοσίευση:
http://www.istoriakatoxis.blogspot.gr/2012/06/blog-post_23.html

 Ο Φαράκος στις σελ.377-8 του προαναφερέντος βιβλίου του παραθέτει απόσπασμα μίας έκθεσης του στελέχους του ΚΚΕ Ευστράτιου Κέντρου (έφερε το ψευδώνυμο Στομπότας) με ημερομηνία 08/10/1944 που απευθυνόταν πιθανώς προς το Γ.Σ του ΕΛΑΣ.
 Μεταξύ άλλων ο Κέντρος αναφέρεται και στην σύνθεση του τάγματος του Γκότσε:

 "Με την ευκαιρία που πήγα στο τάγμα Γκότσε είδα την πραγματική κατάσταση που επικρατεί, 1) ότι εκεί μέσα συγκεντρώθηκαν όλα τα αντιδραστικά στοιχεία που είχαν τεθεί επικεφαλείς της βουλγαρικής προπαγάνδας και οι καθοδηγητές του Κομιτάτου όλοι εκεί μέσα βρίσκονται και έχουν αναλάβει την διοίκηση του Τάγματος...
 Δυστυχώς δεν μπορεί να το καταλάβει και παρασύρθηκε από αυτούς ο Γκότσε.
 Η κατάστασις είναι χαώδης. Εκεί μέσα βρήκαν το καταφύγιό τους, όλοι, φασίστες, κομιτατζήδες"

  Πρόκειται για άλλη μία επιβεβαίωση της αθρόας εισροής κομιτατζήδων στον ΕΛΑΣ.
 Παρ'όλ'αυτά, ο συντάκτης της έκθεσης προσπαθεί να αθωώσει τον αρχι-ανθέλληνα Γκότσε λέγοντας ότι απλά "παρασύρθηκε και δεν κατάλαβε", λες και ήταν κανα παιδαρέλι.
 Απ'ότι φαίνεται ο κανόνας ήταν ότι οι κομμουνιστές εκείνων των περιοχών έδειχναν μία προκλητική ανοχή προς τους ανθέλληνες κομιτατζήδες αυτονομιστές.

Η εαμοκρατούμενη δυτική Μακεδονία του 1944 με την ματιά ενός Βρετανού αξιωματικού

Ο Τζέφρι Τσάντλερ ήταν λοχαγός του βρετανικού στρατού που έφτασε στην Ελλάδα λίγο πριν το τέλος της Κατοχής τον Σεπτέμβριο του 1944 και παρέμεινε ως τον Δεκέμβριο του 1946. Τους πρώτους μήνες τους πέρασε στην δυτική Μακεδονία, όπου ηταν σε επαφή με τον ΕΛΑΣ και έζησε από κοντά τις συγκρούσεις των ελασιτών με τους εξοπλισμένους χωρικούς του ΕΕΣ, την αποχώρηση των Γερμανών και φυσικά την περίοδο της εαμοκρατίας.
Στο βιβλίο του "Διχασμένη χώρα" περιγράφει τις εμπειρίες του και τα συμπεράσματά του.

 Πριν έρθει στην Ελλάδα, υπηρετούσε στην Επιτροπή Πολιτικού Πολέμου όπου αντλούσε πληροφορίες για το τι συνέβαινε στα βουνά της χώρας μας:
 "Όσον αφορά την τρέχουσα κατάσταση στην Ελλάδα, είχα αρκετές γνώσεις από δυο πολύ σημαντικές πηγές. Στην διάρκεια των έξι μηνών μου στην Επιτροπή Πολιτικού Πολέμου μπορούσα να διαβάζω τα επείγοντα σήματα των Βρετανών αξιωματικών στα ελληνικά βουνά, που ανέφεραν τις προθέσεις του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, κάτω από την καθοδήγηση του ΚΚΕ, να κερδίσει την εξουσία με κάθε κόστος. 
 Από την άλλη πλευρά, είχα στο Κάιρο μία σύντομη ενημέρωση από έναν πολιτικό σύμβουλο. 
 Ο σύμβουλος δεν είχε επισκεφτεί ποτέ την Ελλάδα, αλλά πίστευε ακράδαντα πως οι Βρετανοί αξιωματικοί είχαν μείνει πολύ καιρό στα βουνά για να διατηρούν μία ισορροπημένη άποψη, πως το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ είχε παρεξηγηθεί και έπρεπε να αντιμετωπίζεται με συμπάθεια και όχι με προκατάληψη. Η άποψη αυτή ήταν ψυχολογικά πιο ελκυστική, και έτσι την υιοθέτησα."
 σελ.44-45

 Το ενδιαφέρον στοιχείο απ΄το παραπάνω απόσπασμα είναι ότι παρά τις αρνητικές εκτιμήσεις των Βρετανών στρατιωτικών που συνεργάζονταν με τον ΕΛΑΣ, ο Τσάντλερ υιοθέτησε μία φιλοεαμική άποψη, κατόπιν παρότρυνσης ενός πολιτικού συμβούλου που δεν είχε πατήσει ποτέ στην Ελλάδα.

 Όταν έφτασε βέβαια και έζησε από κοντά τα γεγονότα, αντελήφθη ότι οι στρατιωτικοί μάλλον είχαν δίκιο όσον αφορά τις δυσμενείς κρίσεις τους για το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ:

 "Στις τάξεις του ΕΛΑΣ υπηρετούσαν πολλοί γενναίοι στρατιώτες. Αλλά οι επιχειρήσεις του κατά των δυνάμεων Κατοχής δεν ήταν ανάλογες με την υποτιθέμενη αριθμητική του δύναμη, ούτε με τον οπλισμό που είχε λάβει. Η δολοφονία πολιτικών του αντιπάλων και η καταστολή κάθε μορφής πραγματικής δημοκρατίας μετά την αποχώρηση των Γερμανών, δημιουργούσαν υποψίες ότι σε περίπτωση προκήρυξης ελεύθερων εκλογών, το ΕΑΜ θα υιοθετούσε κλίμα παρόμοιας τρομοκρατίας όπως αυτό που είχε επιβάλλει για να κατανικήσει τους αντιπάλους του στην δυτική Μακεδονία τον Οκτώβριο του 1944".
σελ.30

 "Δεν υπάρχει όμως καμμία αμφιβολία για την φύση του καθεστώτος στις περιοχές όπου ήδη κυριαρχούσε ο ΕΛΑΣ".
σελ.32

 Παράλληλα εξέφραζε την απορία του σχετικά με την σκοπιμότητα της συνεχιζόμενης ενίσχυσης του ΕΛΑΣ απ΄τους Συμμάχους, αφού πλέον η γερμανική αποχώρησηείχε ήδη ξεκινήσει:

"Οι ρίψεις συμμαχικού οπλισμού με αλεξίπτωτα συνεχίζονταν στην Ελλάδα, παρότι το τέλος της Κατοχής ήταν πλέον ορατό και σύντομα δεν θα υπήρχε εχθρός που να δικαιολογούσε την χρήση αυτού του οπλισμού".
σελ.61

 Περιέγραφε επίσης την κατάσταση που επικρατούσε στις πόλεις απ΄τις οποίες περνούσε ο ίδιος και στις οποίες, μετά την αποχώρηση των Γερμανών, κυριαρχούσε πλέον ο ΕΛΑΣ.
 Αναφερόμενος στην Νάουσα έλεγε:

 "Το ΕΑΜ είχε τον απόλυτο έλεγχο της πόλης και, όπως στην Σιάτιστα, έγιναν εκλογές με μοναδικούς υποψηφίους αυτούς που πρότεινε το ΕΑΜ. Πολλοί κάτοικοι έδειχναν να ζουν στον φόβο της εξουσίας τους".
 σελ.63

 Λεπτομερέστερη είναι η περιγραφή του για την Κοζάνη:

 "Ο αρχικός ενθουσιασμός για την άφιξη της βρετανικής δύναμης ξεφούσκωσε μόλις διαπιστώθηκε το μικρό της μέγεθος και καθώς οι άνδρες του ΕΛΑΣ άρχιζαν να πλημμυρίζουν πόλεις και χωριά, οι τοίχοι γέμισαν κόκκινα συνθήματα, δείγμα της πολιτικής και στρατιωτικής κυριαρχίας του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ, ενώ στα παράθυρα οι κόκκινες κομμουνιστικές σημαίες κυμάτιζαν πλάι στις γαλανόλευκες ελληνικές. Μερικά από τα συνθήματα στους τοίχους ήταν υπέρ των Συμμάχων αλλά οι αξιωματικοί του ΕΛΑΣ ήταν δυσαρεστημένοι με την παρουσία μας".
σελ.71

 "Η δύναμη του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ αυξανόταν σταθερά, έστω και αν κατά ένα μέρος αυτό οφειλόταν στον φόβο που προξενούσε η οργάνωση στον πληθυσμό. Η προπαγάνδα ήταν πολύ έντονη, με συνθήματα στους τοίχους, τραγούδια και έντυπα. Ομάδες μικρών παιδιών παρήλαυναν στους δρόμους τραγουδώντας εμβατήρια για την δόξα του ΕΛΑΣ, ενώ τα πανέμορφα αντάρτικα τραγούδια άλλα ελληνικά, άλλα σλάβικα, ακούγονταν πολύ συχνά, ". 
 σελ.72

 "Η αντιπολίτευση στον ΕΛΑΣ εκφραζόταν μόνο ψιθυριστά πίσω από κλειστές πόρτες, ενώ πολλοί έρχονταν κρυφά να μας παρακαλέσουν να εγκαταστήσουμε ισχυρές φρουρές στις πόλεις. Ο ΕΛΑΣ έδειχνε ανελέητος ενώ η εξουσία του να συλλαμβάνει ανθρώπους και να δημεύει περιουσίες ήταν απεριόριστη".
 σελ.73

 Γενικότερα, για την κατάσταση που επικρατούσε στην δυτική Μακεδονία τις παραμονές της έκρηξης των δεκεμβριανών στην Αθήνα, γράφει:
 "Για εμάς στον βορρά, δεν υπήρχε πλέον αμφιβολία για την πρόθεση του ΕΛΑΣ να καταλάβει την εξουσία, και φυσικά  δεν υπήρχε καμμία αμφιβολία για το είδος του καθεστώτος που θα επέβαλλε το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, αν πετύχαινε τον στόχο του, αφού ήδη κυβερνούσε στην Μακεδονία και είχε ήδη δώσει επαρκή δείγματα της εξουσίας του".
σελ.78


Αυτή ήταν περιληπτικά η άποψη του Τσάντλερ για την κατάσταση που επικρατούσε τότε στην εαμοκρατούμενη Μακεδονία. Φυσικά, καμμία άποψη δεν αποτελεί θέσφατο, αλλά καλό είναι όλες να αναφέρονται.
 Ο Τσάντλερ δεν μπορεί εύκολα να χαρακτηριστεί ως φανατικός αντιεαμικός. Άλλωστε είδαμε πως -σύμφωνα με τα λεγόμενά του- ήρθε στην Ελλάδα θετικά προδιατεθειμένος απέναντι στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ενώ στο υπόλοιπο μέρος της αφήγησής του που φτάνει ως την αναχώρησή απ΄την Ελλάδα, δεν παραλείπει να κατηγορήσει όλους τους εμπλεκόμενους (αριστερά, δεξιά, Άγγλους) για τα δεινά που γνώρισε τότε ο τόπος.

Η απαγωγή 25 χωροφυλάκων των Γιαννιτσών απ΄τους ελασίτες και η πιθανότατη εκτέλεσή τους

 Μία απ'τις προτεραιότητες των κομμουνιστών κατά την Κατοχή ήταν η διάλυση των τοπικών σταθμών της Χωροφυλακής. Όσο πλησίαζε χρονικά η αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων, αυτή η αναγκαιότητα γινόταν ακόμα πιο επιτακτική, καθώς οι κομμουνιστές δεν επιθυμούσαν την ύπαρξη θυλάκων ένοπλης αντίστασης που πιθανόν να τους δημιουργούσαν προβλήματα.
 Στην περίπτωση της Μακεδονίας, η θέση της Χωροφυλακής ήταν εξ'ορισμού πάρα πολύ δύσκολη. Εκτός απ΄την δεδομένη εχθρικότητα των ελασιτών είχε ν'αντιμετωπίσει και την εξίσου αρνητική στάση Βούλγαρων αξιωματούχων που κινούνταν στην περιοχή και βουλγαρίζοντων σλαβόφωνων (όπου υπήρχαν) που συκοφαντούσαν την ελληνική Χωροφυλακή στους Γερμανούς. Οι Γερμανοί ήταν λογικό να επηρεάζονται και καθώς ήταν φύσει καχύποπτοι απέναντι στις ελληνικές αρχές, σε πολλές περιπτώσεις δεν δίσταζαν να διατάξουν τον ολικό ή μερικό αφοπλισμό σταθμών Χωροφυλακής.

 Αυτό έγινε και στον νομό Πέλλας όπου το βουλγαρόφιλο στοιχείο ήταν υπαρκτό. Το Νοέμβριο του '43 η τοπική δύναμη Χωροφυλακής αφοπλίστηκε απ΄τους Γερμανούς, εκτός από ελάχιστο ατομικό οπλισμό. Αυτό κατέστησε τους διάσπαρτους σταθμούς Χωροφυλακής εξαιρετικά ευάλωτους απέναντι στον ΕΛΑΣ.
 Έτσι με συνοπτικές διαδικασίες στις 22/11/1943 το 30ο σύνταγμα του ΕΛΑΣ οργάνωσε την απαγωγή της Χωροφυλακής σε όλο τον νομό Πέλλας, πλην της Έδεσσας. Η αντίσταση εκ μέρους των χωροφυλάκων ήταν πρακτικά αδύνατη. Ακολούθησαν τους απαγωγείς τους στα όρη Πάικο και Καϊμακτσαλάν συνολικά 90 χωροφύλακες, οι περισσότεροι εκ των οποίων ήταν απ΄την Χωροφυλακή Γιαννιτσών. Κάποιοι άλλοι μπόρεσαν και διέφυγαν ενώ κατά την επιχείρηση εκτελέστηκαν και κάποιοι που αντιστάθηκαν όπως οι μοίραρχος Γεωργίου, οι ανθυπασπιστές Μανωλάβας και Στίκας, ο ε.α. ανθυπασπιστής Λεβίδης, ο υπενωμοτάρχης Αγγελόπουλος, ο ενωμοτάρχης Κούρκουλας.

 Μες στο 1944 η Διοίκηση Χωροφυλακής Γιαννιτσών ανασυστάθηκε με διοικητή τον μοίραρχο Δημήτριο Τσάλα. Στις 06/07/1944 όμως δέχτηκε επίθεση απ΄τους ελασίτες, και συγκεκριμένα από έναν λόχο του 2ου τάγματος του 30ου συντάγματος. Το ίδιο βράδυ οι ελασίτες χτύπησαν και άλλους εξοπλισμένους Έλληνες στην πόλη των Γιαννιτσών.
 Μία ενδιαφέρουσα περιγραφή των γεγονότων κάνει ο πολιτικός εκπρόσωπος του ΕΑΜ στο 30ο σύνταγμα του ΕΛΑΣ, Θανάσης Μητσόπουλος και περιληπτικά έχει ως εξής:
   Οι χωροφύλακες αιφνιδιάστηκαν και συνελλήφθησαν όλοι, γύρω στους 25-27, και οδηγήθηκαν στα λημέρια των ανταρτών. Εκεί, ο Μητσόπουλος είχε μία πολιτική συζήτηση με τον διοικητή των χωροφυλάκων μοίραρχο Τσάλα. Σύμφωνα με τον Μητσόπουλο "ο διοικητής τους ήταν πολιτικά αφελής και καθυστερημένος", διότι ήταν ένθερμος φιλοβασιλικός.
 Μετά, οι συλληφθέντες χωροφύλακες στάλθηκαν την έδρα της 10ης μεραρχίας του ΕΛΑΣ στην οποία υπαγόταν το 30ο σύνταγμα.
 Ο Μητσόπουλος δεν κάνει άλλη αναφορά σε αυτούς τους χωροφύλακες. 
 Που κρατήθηκαν, τι απέγιναν, αν αφέθηκαν ελεύθεροι κτλ.
 Τι έγιναν αυτοί οι άνθρωποι;

 Το πιθανότερο είναι ότι επρόκειτο για χωροφύλακες μη-φιλικούς προς το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, αφού σε διαφορετική περίπτωση δεν θα συμμετείχαν στην ανασύσταση της Χωροφυλακής Γιαννιτσών μετά την προηγούμενη διάλυσή της απ΄τον ΕΛΑΣ. Τα φιλοβασιλικά πιστεύω του διοικητή τους ενισχύουν αυτό το ενδεχόμενο.
 Ως γνωστόν, η συμπεριφορά του ΕΛΑΣ απέναντι σε τέτοια "αντιδραστικά" στοιχεία δεν ήταν και η πλέον φιλική, ακόμα και αν επρόκειτο για αιχμαλώτους.

 Για την τύχη αυτών των χωροφυλάκων γράφει ο Απόστολος Δασκαλάκης στην "Ιστορία ελληνικής Χωροφυλακής 1936-1950". Λέει ότι μετά την σύλληψή τους εκτελέστηκαν απ΄τους ελασίτες στην περιοχή της Αλμωπίας και ρίχτηκαν σε ομαδικό τάφο.
 Αναφέρει και τα ονόματα των νεκρών αξιωματικών:
 μοίραρχος Τσάλας
 ανθυπασπιστές Μακρής και Μαραγκόπουλος
 ενωμοτάρχης Μπουζούκος
 υπενωμοτάρχες Βλάχος, Παναγιώτου, Τσεκούρας.

 Ακόμα και αν κάποιος θέλει να αμφισβητήσει τα στοιχεία που παραθέτει ο Δασκαλάκης, θα πρέπει σίγουρα να λάβει υπόψη την περίεργη σιωπή του Μητσόπουλου -που ως πολιτικός εκπρόσωπος έλυνε και έδενε στο 30ο σύνταγμα του ΕΛΑΣ- σχετικά με την τύχη των χωροφυλάκων.
 Ήταν απίθανο να μην ήξερε τι συνέβησαν τόσοι άνθρωποι.
 Και στις περιπτώσεις αυτές μία τέτοιου είδους σιωπή εκτός από περίεργη, είναι και ένοχη...


 Πηγές:
 "Ιστορία ελληνικής Χωροφυλακής 1936-1950" του Απόστολου Δασκαλάκη, σελ.267-8
 "Το 30ο σύνταγμα του ΕΛΑΣ" του Θανάση Μητσόπουλου, σελ.119-120 και σελ.293-7

Μία περίεργη συνάντηση στην εαμοκρατούμενη Θεσσαλονίκη μεταξύ του αρχιελασίτη Μάρκου Βαφειάδη και του "γκεσταπίτη" Κώστα Παπαδόπουλου

 Επικεφαλής των εξοπλισμένων του ΕΕΣ στην περιοχή του Κιλκίς ήταν ο Κώστας Παπαδόπουλος. Ένας οπλαρχηγός που με την δράση του δημιούργησε πολλά προβλήματα στους ελασίτες και φυσικά πολύ γρήγορα έγινε κόκκινο πανί γι'αυτούς και τον κατηγορούσαν για τα μύρια όσα.
  Όπως είχαμε δει εδώ, ο Παπαδόπουλος ήταν αρχικά ενταγμένος στον εφεδρικό ΕΛΑΣ πριν αποχωρήσει από αυτόν επειδή τσακώθηκε με έναν στενό συγγενή του και πάει στην ΠΑΟ. Μετά την διάλυση των αντάρτικων τμημάτων της ΠΑΟ απ΄τα χτυπήματα του ΕΛΑΣ, ανεδείχθη στον τοπικό επικεφαλή του ΕΕΣ στο Κιλκίς.

 Και όμως σε μία δεδομένη κρίσιμη στιγμή, η στάση της ηγεσίας του ΕΛΑΣ της Μακεδονίας απέναντί του ήταν πολύ περίεργη εώς ακατανόητη.
 Στην πολύνεκρη μάχη του Κιλκίς στις 04/11/1944, ο Κ.Παπαδόπουλος με το ένοπλο τμήμα του δεν συμμετείχε, διότι διαφωνούσε κάθετα με την λανθασμένη επιλογή της οχύρωσης στο συγκεκριμένο μέρος. Μετά την αρνητική για τον ΕΕΣ έκβαση της μάχης, ο Παπαδόπουλος κινήθηκε προς την Θεσσαλονίκη στην οποία είχε ήδη μπει ο ΕΛΑΣ μερικές μέρες πριν. Είναι άγνωστο για ποιον λόγο πήγε. Φυσικά αποκλείεται να πήγε με απειλητικές διαθέσεις, αφού οι συσχετισμοί δυνάμεων ήταν απαγορευτικοί για τον ίδιο και το τμήμα του.

 Όπως θα δούμε παρακάτω, αριστεροί συγγραφείς υποστηρίζουν ότι ο Παπαδόπουλος κινήθηκε προς την Θεσσαλονίκη διότι πίστευε ότι εκεί θα έβρισκε Άγγλους στους οποίους είχε σκοπό να παραδοθεί. Σύμφωνα με αυτήν την εκδοχή, ο Παπαδόπουλος νόμιζε ότι οι ελασίτες είχαν τηρήσει εκείνο τον όρο της συμφωνίας της Καζέρτα που απαγόρευε στον ΕΛΑΣ να εισέλθει στην συμπρωτεύουσα.
 Φαίνεται όμως λίγο περίεργο -αλλά όχι απίθανο- να κινήθηκε ο Παπαδόπουλος προς την Θεσσαλονίκη χωρίς πρώτα να έχει φροντίσει να πληροφορηθεί τι συνέβαινε στην πόλη.
 Ενδέχεται όμως και να συνέβη έτσι. Τέλοσπάντων.

 Εκεί στην Θεσσαλονίκη ο Παπαδόπουλος είχε μία συνάντηση με τον καπετάνιο της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας του ΕΛΑΣ, τον γνωστό Μάρκο Βαφειάδη. Μετά την συνάντηση αυτή, ο Παπαδόπουλος έφυγε σαν κύριος χωρίς να τον πειράξει κανείς..
 Πολύ περίεργη αντιμετώπιση εκ μέρους του ΕΛΑΣ προς τον "σφαγέα", "εγκληματία", "γκεσταπίτη" Παπαδόπουλο...

 Ας δώσουμε λίγο πως περιγράφουν αυτό το περίεργο περιστατικό αριστεροί συγγραφείς που έζησαν τα γεγονότα στην ευρύτερη περιοχή:

Ας δούμε πρώτα τι έλεγε ο ίδιος ο Βαφειάδης:
 ("Απομνημονεύματα" του Μάρκου Βαφειάδη, β΄τόμος, σελ.227-8)

 

  Σύμφωνα με τον Βαφειάδη:

 - Οι ελασίτες κύκλωσαν τους ενόπλους του Παπαδόπουλου, και μετέφεραν τον ίδιο μαζί με 6 συνεργάτες του στην τοπική διοίκηση του ΕΛΑΣ.

 - Εκεί ο Βαφειάδης και άλλοι υψηλόβαθμοι του ΕΛΑΣ, του απέκρυψαν ποιοι πραγματικά ήταν (απίθανος ισχυρισμός) και του είπαν να πάει να φέρει το τμήμα του για να παραδωθεί στους Άγγλους (που δεν υπήρχαν όμως στην πόλη την ημέρα εκείνη!).

 - Στην συνέχεια τους μετέφεραν με αυτοκίνητο του ΕΛΑΣ (!!!) εκτός πόλης και τους άφησαν ελεύθερους, και μάλιστα χωρίς καν να τους παρακολουθήσουν!

Ε φυσικά ο Παπαδόπουλος διέφυγε.. φυσικά δεν ενώθηκε με τις δυνάμεις του Τσαούς Αντών όπως ψευδώς αναφέρει ο Βαφειάδης, αλλά αυτό είναι λεπτομέρεια.

 Αν δεχτούμε ότι ο Βαφειάδης έλεγε όλη την αλήθεια, τότε θα πρέπει να δεχτούμε ότι ήταν και τελείως ηλίθιος. Κατά την γνώμη μας, ούτε το ένα ισχύει ούτε το άλλο.  

 Είναι φανερό ότι κάτι έκρυβε.

 

Στο ίδιο μήκος κύματος με τον Βαφειάδη κυμαίνεται και η περιγραφή του καπετάν-Κικίτσα, καπετάνιο της 10ης μεραρχίας του ΕΛΑΣ, με την μόνη διαφορά ότι αυτός γράφει την αλήθεια όσον αφορά το μετέπειτα δρομολόγιο του Παπαδόπουλου (ο οποίος κινήθηκε προς το Μπέλες και όχι προς τον Τσαούς Αντών):

 ("Η Χη μεραρχία του ΕΛΑΣ" του Σαράντη Πρωτόπαπα-Κικίτσα, σελ.428)

Αντίθετα ο Κώστας Τσανικλίδης, καπετάνιος λόχου στο 13ο σύνταγμα του ΕΛΑΣ, ασκεί έντονη κριτική στον Βαφειάδη και τον Λασσάνη της 11ης μεραρχίας για το πως άφησαν τον Παπαδόπουλο να τους ξεφύγει μέσα απ΄τα χέρια τους:

 ("Το 13ο σύνταγμα του ΕΛΑΣ" του Κ.Τσανικλίδη, σελ.266)

 Ο Τσανικλίδης που ως χαμηλόβαθμος καπετάνιος προφανώς δεν ήταν σε θέση να γνωρίζει τις μυστικές επαφές των ανωτέρων του, θέτει ένα καίριο προφανές ερώτημα που έμεινε φυσικά αναπάντητο.
 Γιατί οι Βαφειάδης-Λασσάνης άφησαν τον "μεγαλύτερο εγκληματία της περιοχής" να φύγει; Το αφελές επιχείρημα ότι τον άφησαν για να πάει και να φέρει το τμήμα του να το παραδώσει, δεν στέκει. Και δεν στέκει διότι, όπως είδαμε παραπάνω ο Βαφειάδης έλεγε ότι το τμήμα του Παπαδόπουλου ήταν κυκλωμένο από δυνάμεις της 11ης μεραρχίας. Άρα η αιχμαλωσία του τμήματός του ήταν αναπόφευκτη, και δεν υπήρχε κανείς λόγος να αφεθεί ο Παπαδόπουλος ελεύθερος να βγει εκτός Θεσσαλονίκης.

 Το λογικό συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι μεταξύ Βαφειάδη-Παπαδόπουλου θα έγινε προφανώς κάποια συναλλαγή. Το τι ακριβώς συνέβη και τι ειπώθηκε μεταξύ τους, το ξέρουν μόνο οι ίδιοι.
 Η αναίμακτη παράδοση της μεγάλης πλειοψηφίας των αντρών του Παπαδόπουλου (μόνο κάποιοι λίγοι έφυγαν μαζί του) και η ασφαλής διαφυγή του ιδίου απ΄την Θεσσαλονίκη με αυτοκίνητο του ΕΛΑΣ δημιουργεί την βάσιμη υποψία, αν όχι την βεβαιότητα, ότι επήλθε κάποια συμφωνία μεταξύ τους.
 Το αναπάντητο ερώτημα είναι τι διαπραγματευτικό χαρτί είχε στα χέρια του ο Παπαδόπουλος ώστε να πετύχει αυτήν την βολική για τον ίδιο συμφωνία.
 Το ερώτημα γίνεται ακόμα πιο δύσκολο να απαντηθεί αν αναλογιστούμε ότι:
 α) ο Βαφειάδης δεν φημιζόταν για την μετριοπάθειά του απέναντι στους εχθρούς του ΕΛΑΣ (το αντίθετο μάλιστα, ήταν απ΄τους πιο σκληροπυρηνικούς), και
 β) ο Παπαδόπουλος ήταν ίσως ο πιο μισητός εχθρός του ΕΛΑΣ στην βόρεια Ελλάδα, και την συγκεκριμένη χρονική στιγμή βρισκόταν σε πολύ δυσχερή θέση, απ΄την οποία τον έβγαλε ο Βαφειάδης.

 

  Τέτοια περίεργα και ακατανόητα περιστατικά δείχνουν ότι σε πολλές περιπτώσεις την εποχή εκείνη τα πράγματα ήταν πολύ πιο πολύπλοκα απ΄ότι έδειχναν.



 

Οι μεταβολές στην πολιτική διοίκηση της κατεχόμενης κεντρικής Μακεδονίας και η είσοδος σε αυτή βουλγαρικών στρατευμάτων

 Τον Δεκέμβριο του 1942 οι Βούλγαροι είχαν προτείνει επισήμως στους Γερμανούς να εισέλθει βουλγαρικός στρατός στην γερμανοκρατούμενη Μακεδονία για την τήρηση της τάξης προκειμένου να αποδεσμευτούν γερμανικά στρατεύματα για άλλες επιχειρήσεις. Οι Γερμανοί απάντησαν αρνητικά.
 Μερικούς μήνες αργότερα όμως και λόγω των ολοένα αυξανόμενων απαιτήσεων του πολέμου, οι Γερμανοί αναγκάστηκαν να επανεξετάσουν την βουλγαρική πρόταση.
 Σε σύσκεψη που έγινε στο γερμανικό στρατηγείο στην Θεσσαλονίκη στο τέλος Ιουνίου του ΄43, αποφασίστηκε να γίνει αποδεκτή η βουλγαρική πρόταση. Επιφορτίστηκε ο δρ Μέρτεν ως πολιτικός και οικονομικός σύμβουλος του στρατιωτικού διοικητή Θεσσαλονίκης-Αιγαίου, να μεταβεί στην Σόφια μαζί με τον βούλγαρο ταγματάρχη Μίτκωφ προκειμένου να ρυθμιστούν οι λεπτομέρειες της αποδοχής της βουλγαρικής προσφοράς.

 Στην Σόφια όμως η βουλγαρική κυβέρνηση προέβαλλε αυξημένες απαιτήσεις. Ζητούσε την πλήρη κατάργηση των ελληνικών κρατικών αρχών και την αντικατάστασή τους από βουλγαρικές υπηρεσίες. Ήταν προφανές ότι επιδίωκαν να αρπάξουν την ευκαιρία και να επιχειρήσουν μία ντε φάκτο προσάρτηση όπως είχαν κάνει και με την ήδη κατεχόμενη από αυτούς ανατολική Μακεδονία και Θράκη. Οι Γερμανοί όμως δεν δέχτηκαν τις υπερβολικές απαιτήσεις τους, και έτσι οι Βούλγαροι αρκέστηκαν στο να προσφέρουν μία μεραρχία πεζικού αποτελούμενη από τρεις ταξιαρχίες, ένα σύνταγμα ιππικού και ένα σύνταγμα πυροβολικού.

 Ο Μέρτεν επέστρεψε στην Θεσσαλονίκη στις 04/07/1943 και ανακοίνωσε στον αναπληρωτή γενικό διοικητή Μακεδονίας Χρήστο Τέντζο την γερμανική απόφαση που συνοψιζόταν σε 4 σημεία:
 α) Η γερμανοκρατούμενη Μακεδονία μαζί με τα γερμανοκρατούμενα νησιά του βορείου Αιγαίου και τον Έβρο τίθενται υπό γερμανική πολιτική διοίκηση, με διοικητή τον Μέρτεν.
 β) οι αρμοδιότητες της ελληνικής κυβέρνησης των Αθηνών δεν θα ισχύουν για αυτές τις περιοχές. Οι υπάλληλοι θα παρέμεναν στις θέσεις τους αλλά θα εκτελούσαν πλέον εντολές της γερμανικής διοίκησης.
 γ) Στην περιοχή μεταξύ Στρυμόνα και Αξιού θα εγκαθίστατο βουλγαρικός στρατός, πλην της πόλης της Θεσσαλονίκης και των τριών χερσονήσων της Χαλκιδικής. Αυτό δεν σήμαινε την επέκταση της βουλγαρικής κατοχής ούτε ανάμιξη των Βουλγάρων σε θέματα διοίκησης.
 δ) Η ελληνική χωροφυλακή θα αποσυρόταν απ΄τις περιοχές αυτές και θα αντικαθίστατο από γερμανική αστυνομία.

Άμεσα, γερμανοί στρατιωτικοί σύμβουλοι ανέλαβαν τις διοικήσεις των νομών Κιλκίς, Χαλκιδικής και Στρυμόνος (το γερμανοκρατούμενο τμήμα του νομού Σερρών που ήταν δυτικά του ομώνυμου ποταμού Στρυμόνα), με τους Έλληνες νομάρχες να περιορίζονται σε ρόλο συμβούλων τους. Το ίδιο έγινε και στον δήμο Θεσσαλονίκης.
 Η γενική διοίκηση Μακεδονίας έπαυσε πλέον να υπάγεται στην κυβέρνηση των Αθηνών και η αλληλογραφία της με τα υπουργεία περνούσε υπό αυστηρό γεμρανικό έλεγχο. Γερμανική αστυνομία εγκαταστάθηκε κυρίως κοντά σε περιοχές που ήταν εγκατεστημένα βουλγαρικά στρατεύματα για την αποφυγή προστριβών με τους Έλληνες.
 Λίγες μέρες μετά, οι Γερμανοί αποφάσισαν να επαναφέρουν την χωροφυλακή στις θέσεις της, με την "μικρή" διαφορά ότι οι χωροφύλακες θα ήταν άοπλοι....

 Η εγκατάσταση Βουλγάρων μεταξύ Αξιού και Στρυμόνα άρχισε απ΄τις 10 Ιουλίου και είχε ολοκληρωθεί ως τις 20 του μηνός. Η βουλγαρική δύναμη (μία μεραρχία και δύο συντάγματα) τέθηκε υπό τις διαταγές της γερμανικής στρατιωτικής διοίκησης.
 Η διοίκηση της βουλγαρικής μεραρχίας εγκαταστάθηκε στον Λαγκαδά με μονάδες στην Ξυλούπολη, το Μελισσοχώρι, το Κιλκίς, τον Σταυρό Χαλκιδικής, τα Βασιλικά, τον Λαχανά και αργότερα στη Νιγρίτα.
 Παρά την παρουσία γερμανικής αστυνομίας, οι προκλήσεις των Βουλγάρων σε βάρος του ντόπιου ελληνικού πληθυσμού δεν ήταν διόλου ευκαταφρόνητες και ενίσχυσαν τα αρνητικά συναισθήματα των Ελλήνων εναντίον τους. Οι Γερμανοί σε γενικές γραμμές προσπαθούσαν να λειτουργήσουν κατευναστικά μεταξύ Ελλήνων και Βουλγάρων, αλλά οι αυθαιρεσίες εκ μέρους των δεύτερων δεν ήταν σπάνιο φαινόμενο.

 Εν τέλει, η γερμανική διοίκηση στην περιοχή δεν κράτησε και πολύ. Μετά από 7 μήνες, τον Φεβρουάριο του ΄44, οι Γερμανοί επέστρεψαν την πολιτική διοίκηση της περιοχής σε ελληνικά χέρια. Αλλά αυτό ήταν περισσότερο τυπικό, παρά ουσιαστικό. Ο γερμανικός έλεγχος επί της ελληνικής διοίκησης παρέμενε εντονότατος.
 Επίσης στις αρχές του ΄44, όταν και επεστράφη η πολιτική διοίκηση σε Έλληνες, η κατάσταση στην ύπαιθρο ήταν πολύ χειρότερη απ'ότι ήταν το καλοκαίρι του ΄43.
 Ο ΕΛΑΣ είχε δυναμώσει και συγκρουόταν ανελέητα με τους ένοπλους αντικομμουνιστές χωρικούς, με τους Γερμανούς είτε να παρακολουθούν είτε να υποδαυλίζουν αυτόν τον κατοχικό εμφύλιο.
 Οι δυνατότητες της ελληνικής διοίκησης να ασκήσει την όποια εξουσία μπορούσε δεδομένης της  παρουσίας των Γερμανών και των Βούλγαρων, ήταν πολύ μικρές και πρακτικά περιορίζονταν στην Θεσσαλονίκη.


 Εκτός απ΄την αναγκαιότητα αποδέσμευσης γερμανικών στρατευμάτων απ΄τις συγκεκριμένες περιοχές, οι Γερμανοί δεν φαίνεται να είχαν κάποιο άλλο ουσιαστικό όφελος από αυτές τις κινήσεις τους.
 Η ανάληψη εξ'αυτών της πολιτικής διοίκησης της Μακεδονίας περισσότερο κακό έκανε παρά καλό στην λειτουργία του κρατικού μηχανισμού, και αυτό φαίνεται πως το κατάλαβαν και οι ίδιοι γι'αυτό εφτά μήνες μετά την επέστρεψαν στους Έλληνες.
 Η είσοδος βουλγαρικών στρατευμάτων στην περιοχή μεταξύ Αξιού και Στρυμόνα ήταν άλλη μία λανθασμένη επιλογή τους. Μπορεί αυτό να μην σήμαινε επέκταση της βουλγαρικής κατοχής όπως ρητά είχαν διαβεβαιώσει, αλλά η παρουσία βουλγαρικού στρατού από μόνη της ήταν πρόκληση για τους Έλληνες. Συν τοις άλλοις οι Βούλγαροι δεν ήταν και οι πλέον αξιόπιστοι σύμμαχοι του Γ' Ράιχ και αυτό το απέδειξαν αργότερα μες στο 1944...


 Πηγές: "Η Κατοχή εν Μακεδονία" του Αθανάσιου Χρυσοχόου, τόμος 2ος τεύχος 2ο και τόμος 5ος.

Ο εξοπλισμός των βουλγαροκομιτατζήδων απ΄τους Ιταλούς το 1943

 Τον Μάρτιο του 1943 οι ιταλικές αρχές κατοχής στην Καστοριά πήραν την πρωτοβουλία να εξοπλίσουν βουλγαρόφιλους σλαβόφωνους απ΄την ευρύτερη περιοχή της Καστοριάς και των Πρεσπών. Ο σκοπός των Ιταλών ήταν η αντιμετώπιση των ανταρτών (του ΕΛΑΣ και της ΠΑΟ) που είχαν μόλις αρχίσει να κάνουν αισθητή την παρουσία τους στο γειτονικό Βόιο.
 Ο κύριος πρωτεργάτης αυτής της ενέργειας ήταν ο ιταλός υπολοχαγός Τζιοβάνι Ραβάλι, διευθυντής του γραφείου πληροφοριών στο ιταλικό φρουραρχείο Καστοριάς. Αυτός ήταν που πρότεινε τον εξοπλισμό των βουλγαρίζοντων και κατάφερε να πείσει επ΄αυτού τους ανωτέρους του.

Με τα όπλα που προσέφεραν οι Ιταλοί εξοπλίστηκε ένας σεβαστός αριθμός βουλγαρίζοντων. Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό τους ποικίλουν. Οι πιο μετριοπαθείς υπολογισμοί τους έφερναν γύρω στους 2000, ενώ αλλού υπολογίζονταν εώς και 7.000. Γενικότερα ο υπολογισμός τους δεν ήταν εύκολη υπόθεση αφού επρόκειτο για ατάκτους που από ένα σημείο και μετά με ευκολία άλλαζαν στρατόπεδο και εντάσσονταν στον κομμουνιστικό ΕΛΑΣ.
 Αυτές οι εξοπλισμένες ομάδες έφεραν τον τίτλο Αξονοβουλγαρομακεδονικό Κομιτάτο, απ'όπου πήραν και την ονομασία κομιτατζήδες, και εγκατέστησαν φρουραρχεία και τοπικές επιτροπές σε κωμοπόλεις και χωριά της περιοχής. Αρχικά, επικεφαλής του Κομιτάτου στην Καστοριά ήταν ο Νίκος Σιστοβάρης, γνωστότερος και ως Μπάι Κόλε και υπαρχηγός ο Λουκάς Δαμιανίδης που ήταν ίσως η κυριότερη φυσιογνωμία του Κομιτάτου και διετέλεσε φρούραρχος στο ΄Αργος Ορεστικό. ΄Αλλοι τοπικοί ηγέτες των κομιτατζήδων ήταν οι Πασχάλης Καλλιμάνης, Κοσμάς Κυριακόπουλος ή αλλιώς Μπάι Κούζε, Χρήστος Νασκόπουλος, Παντελής Μακρής κ.α.

 Από στρατιωτικής άποψης οι κομιτατζήδες δεν επέδειξαν ιδιαίτερες αρετές. Κατά κανόνα αρκούνταν σε ρόλο βοηθητικό των ιταλικών στρατευμάτων κατοχής και επιδίδονταν σε αυθαίρετες εκτελέσεις, τρομοκρατία, πλιάτσικο, λεηλασίες και βιαιότητες σε βάρος των Ελλήνων.
 Γρήγορα οι Ιταλοί αντιλλήφθηκαν ότι τα προβλήματα που προκαλούσαν οι κομιτατζήδες με την συμπεριφορά τους ήταν περισσότερα απ΄τα όποια οφέλη είχαν να αποκομίσουν απ΄αυτούς. 'Ετσι απ΄τον Μάιο του '43 άρχισαν να επανεξετάζουν το ζήτημα προσβλέποντας στην αφαίρεση των  αρμοδιοτήτων που τους είχαν παραχωρήσει. Αυτό απετέλεσε και την αφορμή για το πρώτο κύμα της μεταπήδησης κομιτατζήδων στον ΕΛΑΣ. ΄Οπως είχαμε δει και εδώ τον Ιούνιο του ΄43 ξεκίνησαν οι προσχωρήσεις κομιτατζήδων στον ΕΛΑΣ.

 Ο πιο σημαντικός όμως λόγος  γι'αυτήν την αλλαγή στάσης των Ιταλών ήταν  επειδή κατάλαβαν πως οι κομιτατζήδες ήταν σταθερά προσανατολισμένοι προς την Βουλγαρία και δεν ενδιαφέρονταν φυσικά για την προάσπιση των ιταλικών συμφερόντων στην περιοχή.
 Αυτό ήταν  αναμενόμενο διότι ήταν φυσιολογικό οι βουλγαρίζοντες σλαβόφωνοι να είναι στραμμένοι προς την Βουλγαρία. Καθοριστικής σημασίας σε αυτό το θέμα ήταν και ο ρόλος του βούλγαρου υπολοχαγού Αντόν Κάλτσεφ που υπηρετούσε ως σύνδεσμος-διερμηνέας στο γερμανικό φρουραρχείο Φλωρίνης.

 Ο Κάλτσεφ καταγόταν απ΄το χωριό Σπήλαιο της Καστοριάς, ήταν στενός συνεργάτης του Ραβάλι και πολύ σύντομα ανεδείχθη στον κυριότερο παράγοντα εξοπλισμού των βουλγαρόφιλων της Καστοριάς και των Πρεσπών. Ο Ραβάλι πιθανότατα ήθελε να εκμεταλλευτεί την επιρροή του Κάλτσεφ στους βουλγαρίζοντες, αλλά στην πορεία μάλλον υποσκελίστηκε απ΄αυτόν, πράγμα λογικό αφού ο δεύτερος λόγω εθνικότητας μπορούσε να ασκήσει μεγαλύτερη επιρροή, ενώ καταγόταν κιόλας και απ΄την περιοχή.
 Επίσης ο Κάλτσεφ λόγω της θέσεώς του βρισκόταν σε διαρκή επικοινωνία τόσο με τις βουλγαρικές αρχές κατοχής στο Μοναστήρι (στα σημερινά Σκόπια που ήταν τότε υπό βουλγαρική κατοχή) όσο και με το βουλγαρομακεδονικό Κομιτάτο του Περλεπέ (επίσης των Σκοπίων) που είχε αρχηγό τον Ιβάν Μιχαήλοφ και εξόπλιζε ντόπιους βουλγαρόφιλους των Σκοπίων.
Παράλληλα οι Ιταλοί χάρη σε αλληλογραφία που έπεσε στα χέρια τους είχαν σημαντικές ενδείξεις ότι το Κομιτάτο του Περλεπέ καθοδηγούσε ανοικτά τους κομιτατζήδες της ιταλοκρατούμενης Μακεδονίας.

 Η επίσημη βουλγαρική κυβέρνηση δεν είχε άμεση εμπλοκή στον εξοπλισμό των κομιτατζήδων. Δεν δίστασε όμως μέσω δημοσιευμάτων στον ελεγχόμενο βουλγαρικό τύπο της εποχής να χαιρετίσει το γεγονός.

 Λίγους μήνες αργότερα, όταν οι Γερμανοί αντικατέστησαν τους Ιταλούς ως κατοχικός στρατός στην περιοχή, ακολούθησαν την πεπατημένη του εξοπλισμού των κομιτατζήδων.
  Για το ξεκίνημα του κακού όμως ευθύνονταν αναμφίβολα οι Ιταλοί οι οποίοι με τον εξοπλισμό των κομιτατζήδων άνοιξαν την όρεξη σε κάθε ανθελληνικό και καιροσκοπικό στοιχείο και προκάλεσαν αναστάτωση σε μια εθνικά ευαίσθητη ελληνική περιοχή. Με την άμεση εμπλοκή τόσο των ελασιτών (που δεν είχαν και τις πιο φιλελληνικές θέσεις για το μακεδονικό) όσο και του Τίτο το θέμα πήρε ανεξέλεγκτες διαστάσεις και παραλίγο να στοιχίσει ακριβά στον ελληνισμό.


Πηγές: "Λεηλασία φρονημάτων", τόμος α' του Ιωάννη Κολλιόπουλου.
           "Η Κατοχή εν Μακεδονία" του Αθανάσιου Χρυσοχόου, βιβλίο β' τεύχος β' 

Η ίδρυση και τα πρώτα βήματα της αντιστασιακής οργάνωσης ΥΒΕ, που αργότερα έγινε γνωστή ως ΠΑΟ

 Στις 10 Ιουλίου του 1941 ιδρύθηκε στην Θεσσαλονίκη η αντιστασιακή οργάνωση ΥΒΕ (Υπερασπισταί Βορείου Ελλάδος) από 4 αξιωματικούς. Ήταν οι ταγματάρχες Ιωάννης Παπαθανασίου, Θωμάς Μπάρμπας, Ευάγγελος Δόρτας και ο λοχαγός Αναστάσιος Σακελλαρίδης.
 Αυτοί αποτέλεσαν και την πρώτη διοικούσα επιτροπή της ΥΒΕ, που αργότερα διευρύνθηκε.
  Σύμφωνα με το 2ο άρθρο του ιδρυτικού της, σκοπός της ΥΒΕ ήταν:
 α) Εξουδετέρωση πάσης ξενικής προπαγάνδας αποβλέπουσης στην απόσπαση βορείων επαρχιών της Ελλάδος (Ηπείρου, Μακεδονίας, Θράκης)
 β) Διατήρηση και εξύψωση του ελληνικού εθνικού φρονήματος
 γ) Σταθερά αντίδραση κατά πάσης ενέργειας ή προπαγάνδας απ'όπου και αν προέρχεται και τείνει στην αφαίρεση τμήματος της υπόλοιπης Ελλάδας
 δ) Προσπάθεια επέκτασης των ορίων της Ελλάδας προς τις ιστορικές κατευθύνσεις. [1]

 Όπως φαίνεται, δεν γίνεται σαφής αναφορά σε ένοπλη αντιστασιακή δράση, ούτε σε πολιτικά ζητήματα. Αυτό ήταν λογικό καθώς την εποχή εκείνη (καλοκαίρι του 1941), οι σκέψεις για ένοπλο αγώνα ήταν πολύ πρώιμες για διάφορους λόγους. Αυτό φάνηκε ξεκάθαρα λίγους μήνες αργότερα με την παταγώδη αποτυχία της εξέγερσης στην Δράμα και με την αποτυχημένη παρουσία των πρώτων ένοπλων κομμουνιστών ανταρτών στα Κερδύλια και στην Νιγρίτα.

Η ΥΒΕ σε πρώτη φάση στρεφόταν κυρίως κατά των Βουλγάρων αλλά κατά και των λίγων ιταλόφιλων ρουμανίζοντων κουτσόβλαχων που με την προπαγάνδα τους στην βόρεια Ελλάδα στόχευαν στην απόσπαση ελληνικών εδαφών.
 Μες στο καλοκαίρι του '41, η ΥΒΕ ήρθε σε μία πρώτη επαφή με τον Δημήτριο Ψαρρό που είχε ανέβει τότε στην Θεσσαλονίκη και είχε πρωτοστατήσει στην ίδρυση της οργάνωσης "Ελευθερία" μαζί με στελέχη του ΚΚΕ. [2] Δεν υπήρξε συνέχεια στην συνεργασία τους, πιθανότατα διότι οι της ΥΒΕ ήταν πολύ επιφυλακτικοί όσον αφορά τον αντάρτικο αγώνα σε εκείνο το χρονικό σημείο.


 Στις 17 Οκτωβρίου 1941, η ΥΒΕ έστειλε στην κυβέρνηση του Καϊρου μέσω ένος αξιωματικού της που διέφυγε στην Μέση Ανατολή μία "Έκθεση γενικής καταστάσεως εν Βορείω Ελλάδι από της κατοχής μέχρι σήμερον" [3].
 Σε αυτή την πολυσέλιδη έκθεση αναφέρονταν στοιχεία για την κακή κατάσταση του πληθυσμού, την βουλγαρική και ρουμανική προπαγάνδα, την δραστηριότητα της Βουλγαρικής Λέσχης στην Θεσσαλονίκη και άλλες ανθελληνικές ενδηλώσεις. Ο συντάκτης της, Ιωάννης Παπαθανασίου, δεν παρέλειψε να στηλιτεύσει τα λάθη που διέπραξε το ελληνικό κράτος στην Μακεδονία απ΄την απελευθέρωσή της το 1912-13 εώς και το 1941.
  Στο τέλος αυτής της έκθεσης, η ΥΒΕ έκανε τις εξής προτάσεις προς το Κάιρο:
 "1. Να καθοριστεί μερίμνη της κυβερνήσεως του εξωτερικού τακτική επικοινωνία βορείου Ελλάδος και Αιγύπτου
 2. Αναλαμβάνουμε κάθε προσπάθεια επ'ωφελεία του συμμαχικού αγώνος και αναμένουμε διαταγές σας
 3. Να στιγματιστούν απ΄τους Συμμάχους οι βουλγαρορουμανικές ανθελληνικές ενέργειες και να απειλήσει η ελληνική κυβέρνηση από το ραδιόφωνο και δια προκηρύξεων τους αποστάτες και προδότες, όλους γενικά.
 4. Να διατεθούν στην οργάνωση το ταχύτερον υλικά μέσα"

 Όπως προκύπτει, με αυτήν την έκθεση η ΥΒΕ τέθηκε αυτοβούλως υπό τις διαταγές των Συμμάχων και περίμενε κάποια ενίσχυση σε υλικό προκειμένου να ξεκινήσει τον αντιστασιακό αγώνα.

 Η κυβέρνηση του Καϊρου και οι Σύμμαχοι δεν φάνηκαν να συγκινούνται απ΄το γεγονός και αδιαφόρησαν. Ο μόνος που ενδιαφέρθηκε έστω και με αρκετή καθυστέρηση ήταν ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Παναγιώτης Κανελλόπουλος, κατόπιν παρέμβασής του οποίου στάλθηκαν μέσω του υπολοχαγού Δημήτρη Παλαμήδη 5.000 χρυσές λίρες Αγγλίας προς ενίσχυση της οργάνωσης τον Φεβρουάριο του '43. [4]
 Μετά όμως απ΄την παραίτησή του απ΄την κυβέρνηση τον Μάρτιο του '43, η ΥΒΕ (που πλέον ονομαζόταν ΠΑΟ) εγκαταλείφτηκε απ΄τους ιθύνοντες του Καϊρου. [5]

  Η ΥΒΕ έδωσε έμφαση στην στρατολόγηση ατόμων που είχαν πρόσβαση στον κατοχικό κρατικό μηχανισμό για να δημιουργήσει ένα δίκτυο πληροφοριών γύρω απ΄τις ανθελληνικές προπαγάνδες. Έτσι άνθρωποι της ΥΒΕ, κυρίως αξιωματικοί, υπήρχαν σε καίριες θέσεις είτε νομαρχών, είτε στην Γενική Διοίκηση Μακεδονίας είτε στην Γενική επιθεώρηση νομαρχιών Μακεδονίας κτλ. [6]

 Αυτή η τελευταία υπηρεσία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Επικεφαλής της Γενικής επιθεώρησης νομαρχιών Μακεδονίας ήταν ο συνταγματάρχης Αθανάσιος Χρυσοχόου, πρώην επιτελής του Τσολάκογλου στον πόλεμο του 1940-41. Αυτή η υπηρεσία δεν είχε σαφείς αρμοδιότητες αλλά ανεπισήμως ησχολείτο με την καταπολέμηση των ανθελληνικών προπαγανδών στην Μακεδονία [7], κάτι που όπως είδαμε ήταν και ο κύριος σκοπός της ΥΒΕ.
 Με δεδομένο ότι η Γενική επιθεώρηση νομαρχιών ήταν κρατική υπηρεσία που λειτουργούσε με μανδύα νομιμότητας (σύμφωνα με τα δεδομένα της κατοχής), μπορεί να εξαχθεί το λογικό συμπέρασμα ότι η δράση των μελών της αδύναμης ΥΒΕ κατά των ανθελληνικών προπαγανδών γινόταν κυρίως μέσω των διαύλων αυτής.
 Αυτή η σύμπτωση στόχων μεταξύ ΥΒΕ και Γενικής επιθεώρησης νομαρχιών και η ένταξη πολλών μελών της πρώτης στην δεύτερη δημιούργησαν την λανθασμένη εντύπωση ότι ο Χρυσοχόου ήταν ο αρχηγός της ΥΒΕ, που αργότερα μετονομάστηκε σε ΠΑΟ.
 Τόσο ο ίδιος ο Χρυσοχόου όσο και οι ιστοριογράφοι της ΠΑΟ διέψευδαν κατηγορηματικά ότι ο πρώτος υπήρξε μέλος της οργάνωσης, πόσο μάλλον αρχηγός της. [8]
 Ο Χρυσοχόου φυσικά γνώριζε την ύπαρξη και την δράση της οργάνωσης και την βοηθούσε με κάθε τρόπο, αλλά τα γεγονότα δείχνουν ότι η συνεργασία δεν ήταν καθόλου ειδυλλιακή στο σύνολό της. Στελέχη της ΥΒΕ που ήταν ενταγμένα στην Γενική Επιθεώρηση Νομαρχιών συνεργάζονταν μεν αρμονικά μαζί του, αλλά αυτό δεν ήταν ο κανόνας.

 Σε επόμενη ανάρτηση θα δούμε περισσότερα στοιχεία για την ΠΑΟ και τις σχέσεις της με τον Χρυσοχόου.


 [1]    "Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνα Παπαθανασίου, σελ.29-31
 [2]  - "Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνα Παπαθανασίου, σελ.127
       - "Αντιστασιακή οργάνωση ΕΚΚΑ 1941-44" του Ιωάννη Παπαθανασίου, σελ.26
 [3]    "Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνα Παπαθανασίου, σελ.62-96
 [4] -"Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνα Παπαθανασίου, σελ.343
      - "Τα χρόνια του μεγάλου πολέμου" του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, σελ.98
 [5]   "Τα χρόνια του μεγάλου πολέμου" του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, σελ.99
 [6] -"Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνα Παπαθανασίου, σελ.98
      - "ΠΑΟ Ιστορία και προσφορά της στην εθνική αντίσταση 1941-1945" του Αθ.Φροντιστή,       
       σελ.20
 [7] - "Η κατοχή εν Μακεδονία" του Αθ.Χρυσοχόου, τόμος ε', σελ.104-5
      - "Η ελληνική αντίστασις 1941-1944" του Πολυχρόνη Ενεπεκίδη, σελ.250-1
 [8] - "Για τον ελληνικό βορρά" του Παρμενίωνα Παπαθανασίου, σελ.110, σελ.786
      - "ΠΑΟ Ιστορία και προσφορά της στην εθνική αντίσταση 1941-1945" του Αθ.Φροντιστή,       
       σελ.20
      - "Αντίλογος" του Δημήτρη Παπαγεωργίου, σελ.12
      - "Η κατοχή εν Μακεδονία" του Αθ.Χρυσοχόου, τόμος α' σελ.74
      - "Η ελληνική αντίστασις 1941-1944" του Πολυχρόνη Ενεπεκίδη, σελ.249

Στάθης Κωνσταντινίδης (Χασιλάς), ένας αντικομμουνιστής καπετάνιος στην δυτική Μακεδονία - μέρος β'

Αρχικά η ένοπλη φρουρά του Κλείτου αριθμούσε περίπου 80 ενόπλους, άλλα φάνηκε αρκετά αδύναμη και απροετοίμαστη για ν'αντιμετωπίσει την πρώτη οργανωμένη επίθεση του ΕΛΑΣ που έγινε στο χωριό στις 18/02/1944. Οι ελασίτες το κατέλαβαν και έκαψαν πολλά σπίτια οπλιτών του Χασιλά, και φυσικά και του ίδιου. Κατά την διάρκεια της μάχης, σκοτώθηκαν τέσσερις άντρες του Χασιλά, και μετά την μάχη εκτελέστηκαν μετά από βασανιστήρια άλλοι δύο. Μαζί με αυτούς, θύματα των ελασιτών ήταν μία έγκυος γυναίκα που νόμιζαν ότι είχε σύζυγο εξοπλισμένο, και το ανήλικο παιδί του Χατζηκώστα, υπαρχηγού του Χασιλά.
 Μετά από αυτά τα γεγονότα, η οικογένεια του Χασιλά εγκαταστάθηκε προσωρινά σε νοικιασμένο σπίτι στην Κοζάνη.

 Παρά το πλήγμα, η φρουρά του Κλείτου ανασυντάχτηκε. Με πρωτοβουλία του Xασιλά εξοπλίστηκαν και άλλοι χωρικοί απ΄τα γειτονικά χωριά Αμύγδαλα και Εξοχή, με συνέπεια η συνολική δύναμη να φτάσει περίπου τους 180 άντρες. Οπλισμό και πολεμικό υλικό τους εξασφάλισε ο Μιχάλαγας.  Παράλληλα ο Χασιλάς συνεργαζόταν στενά με τους οπλαρχηγούς της ευρύτερης περιοχής (Κυριάκο Ιορδανίδη, Αχιλλέα Τριανταφυλλίδη, Ιωάννη Χαριτωνίδη κτλ), αφού μόνο με την συνεργασία των ενόπλων των γειτονικών χωριών μπορούσε να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικότερα ο ΕΛΑΣ.

 Η επόμενη επίθεση του ΕΛΑΣ έγινε μήνες μετά, στις 23/08/1944, όταν οι περισσότεροι ένοπλοι του χωριού ήταν στο Καρυοχώρι. Στον Κλείτο ήταν μόνο 20 εξοπλισμένοι και δέχτηκαν επίθεση πολλαπλάσιων ελασιτών. Οι ελασίτες μπήκαν στο χωριό, έκαψαν πολλά σπίτια, το σχολείο του χωριού και καταδίωξαν τους λίγους οπλισμένους αμυνόμενους.
 Εντωμεταξύ όμως η επίθεση είχε γίνει γνωστή στις γειτονικές φρουρές του ΕΕΣ που έσπευσαν σε βοήθεια απ΄την Κοιλάδα και το Μαυροδένδρι.
 Η άμεση κινητοποίηση αυτών των δυνάμεων και η επιστροφή των οπλιτών του χωριού είχε σαν συνέπεια τον εγκλωβισμό των ελασιτών στον Κλείτο. Η μόνη δίοδος διαφυγής τους μέσω της λίμνης Σαρρή-Γκιολ. Εκεί έπαθαν πανωλεθρία, καθώς αποτελούσαν πολύ εύκολο στόχο για τους άντρες του ΕΕΣ που τους θέριζαν. Εκτός από αυτούς που σκοτ'ώθηκαν στην λίμνη, βρέθηκαν τα πτώματα άλλων 18 ελασιτών. Σκοτώθηκαν και 7 άντρες του ΕΕΣ.
 Οι απώλειες του ΕΛΑΣ θα μπορούσαν να ήταν πολύ μεγαλύτερες αν δεν είχαν πάρει μαζί τους σαν ανθρώπινη ασπίδα 80 ομήρους, μεταξύ αυτών και πολλά γυναικόπαιδα όπως η κόρη του Χασιλά, Σημέλα. Τελικώς οι όμηροι αφέθηκαν ελεύθεροι αφού σε αντίποινα οι άντρες του ΕΕΣ είχαν συλλάβει γνωστούς κομμουνιστές των γειτονικών χωριών που επίσης αφέθηκαν ελεύθεροι.

 Αυτή ήταν η τελευταία (και φαρμακερή...) επίθεση του ΕΛΑΣ στον Κλείτο. Ως τα θλιβερά γεγονότα του τελευταίου δεκαήμερου του Νοεμβρίου (εφάμιλλα του Μελιγαλά και του Κιλκίς), στα οποία έχουμε αναφερθεί εδώ, δεν έγινε κάτι το συνταρακτικό. Στην μεγάλη ελασίτικη επίθεση της 24ης Νοεμβρίου 1944, το τμήμα του Χασιλά ήταν στο χωριό Πτελιά, και μπόρεσε να διασπάσει τον κλοιό του εχθρού και κατέφυγαν σε ένα νησάκι της λίμνης Σαρρή-Γκιόλ. Όχι για πολύ όμως, καθώς όλοι ήξεραν ότι η περαιτέρω αντίσταση ήταν μάταιη. Έτσι παραδόθηκαν. Οι οπλίτες που ήταν απ΄την κοντινή Ποντοκώμη μετά την παράδοσή τους εκτελέστηκαν απ΄τους κομμουνιστές.

Ο Χασιλάς με τους συνεργάτες του απ΄τον Κλείτο, μεταφέρθηκαν αρχικά στο χωριό Αμύγδαλα. Εκεί αφέθηκαν έκθετοι να λιντσαριστούν από δήθεν "αγανακτισμένους πολίτες". Οι πολύ καλές σχέσεις όμως του Χασιλά με τον Θεοδωρίδη, επικεφαλή των κομμουνιστών του χωριού, τον έσωσε απ΄τα χειρότερα. Βαριά χτυπημένος απ΄το λιντσάρισμα μεταφέρθηκε μαζί με άλλους αιχμαλώτους αρχικά στην Πτολεμαϊδα, μετά στην Κοζάνη και τέλος σε εξορία στο όρος Βόιο μετά από εξαντλητική πορεία μες στον χειμώνα. Μαζί με αυτόν υπέφερε και ο γιος του Ανέστης που παραλίγο να χάσει το φως του. Η κράτηση των αιχμαλώτων στις φυλακές των κομμουνιστών συνοδευόταν από ανελέητους ξυλοδαρμούς, βασανιστήρια και εκτελέσεις. Πολλοί δεν βγήκαν ζωντανοί.
 Η συμφωνία της Βάρκιζας τον Φεβρουάριο του 1945 σήμανε την απελευθέρωση των αιχμαλώτων.

Στις αρχές του 1946, ο Χασιλάς βρέθηκε κατηγορούμενος σαν δοσίλογος εξαιτίας καταγγελιών κομμουνιστών, παρά το ότι δεν είχε διαπράξει κανένα έγκλημα. Αθωώθηκε πανηγυρικά.
 Το επόμενο έτος, αφού πλέον ο συμμοριτοπόλεμος είχε ξεκινήσει για τα καλά, εξελέγη επικεφαλής των καπεταναίων της δυτικής Μακεδονίας. Συγκρότησε ένοπλη οργάνωση με την επωνυμία ΕΣΕΑ Ακριτών και πολέμησε στο πλευρό του εθνικού στρατού.

 Η περίπτωση του Στάθη Κωνσταντινίδη Χασιλά, έχει αρκετές ομοιότητες με αυτήν του Μιχάλαγα, του αρχηγού του ΕΕΣ στην ευρύτερη περιοχή της Κοζάνης. Και οι δυο τους Πόντιοι πρόσφυγες, χωρίς ιδιαίτερη κλίση προς την ένοπλη δράση παρά την αντάρτικη παράδοση της κοινότητάς τους, βενιζελικής πολιτικής προέλευσης, επιτυχημένοι επαγγελματικά και με κύρος στις τοπικές κοινωνίες τους. Και οι δύο αρχικά συνεργάζονταν με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, πρωτού το τελευταίο γκρεμίσει άκομψα τις σχέσεις του μαζί τους. Οι όποιες προσπάθειες έγιναν αργότερα για να τους επαναπροσεγγίσουν ήταν καταδικασμένες σε αποτυχία. Παρά την αντιπαράθεσή τους με τους κομμουνιστές, διατηρούσαν καλές σχέσεις με αρκετά άτομα της αντίπαλης παράταξης και απ'ότι φαίνεται αυτό τους έσωσε την ζωή κατά την αιχμαλωσία τον χειμώνα του 1944-45. Δεν είχαν συμμετοχή σε εγκλήματα κατά αμάχων, που συνηθίζονταν τότε κυρίως απ΄τους ελασίτες και τους Γερμανούς.
 Υπάρχουν βέβαια και αρκετές διαφορές μεταξύ Μιχάλαγα-Χασιλά, κυρίως όσον αφορά τον βαθμό εμπλοκής τους με την ΠΑΟ αρχικά, στην όποια συνεργασία με τους Γερμανούς αργότερα και φυσικά στην θέση τους στην ιεραρχία του ΕΕΣ.

 Το κακό με τον Χασιλά είναι ότι μεταπολεμικά εγκλωβίστηκε -όπως και οι περισσότεροι μάχιμοι αντικομμουνιστές της εποχής- στο μαντρί της κωμικοτραγικής δεξιάς παράταξης. Για τον λόγο αυτό επιβάλλεται να γίνει σαφής διάκριση μεταξύ της αξιοθαύμαστης πολεμικής του δράσης και της κατακριτέας πολιτικής του δράσης.



 Πηγή: "Στάθης Κωνσταντινίδης Χασιλάς. Ένας αλλιώτικος καπετάνιος" του Κώστα Κωνσταντινίδη.